Avustralya Aborjinleri: Kökenler, Kolonileşme ve Direniş

Madjedbebe adlı bir kaya sığınağında yapılan kazı, 2017’de Nature dergisinde yayımlandı. Yazarlar, Kuzey Avustralya’da insan yerleşiminin yaklaşık 65 bin yıl önce başladığını ileri sürdü. Bu tarih hâlâ akademik tartışma konusu.

Bu yazıda Avustralya Aborjinlerinin kim olduğunu, adın Türkçede nasıl yazıldığını ve 65 bin yıllık iddianın neden tartışıldığını öğreneceksiniz. 1788’den sonra yaşanan kayıpları, hak mücadelesini ve resmî verilerin bugün gösterdiklerini de kaynaklarıyla birlikte bulacaksınız.

Avustralya Aborjinleri kimdir ve nasıl yazılır?

Türkçe Vikipedi’de konu başlığı “Avustralya Aborjinleri” biçiminde yazılır. “Avustralya yerlileri” karşılığı da kullanılır. Aborjin adının kökeni Latince ab ve origine sözcüklerine dayandırılır. Arama kutusuna hangi biçimi yazarsanız yazın, aynı halklardan söz edilir.

İngilizce Aboriginal Australians adı, Avustralya anakarasının ve birçok adasının yerli halklarını kapsar. Kültürel ve etnik açıdan farklı olan Torres Boğazı Adalıları bu adın dışında tutulur. Resmî istatistiklerde ikisi birlikte anılır, ama aynı halk değillerdir.

Aborjin halkları tarihsel olarak yaklaşık 500 dilsel ve bölgesel grup oluşturuyordu. Bu yüzden “dünyanın en eski yaşayan kültürü” demek yerine “dünyanın en eski kesintisiz kültürlerinden” söz etmek daha isabetlidir. Tek bir Aborjin kültürü yoktur; yüzlerce topluluk vardır.

Görünüşle de tanımlanamazlar. University of Technology Sydney, aynı Aborjin ailesinin üyelerinde farklı ten renklerinin görülebildiğini açıklar. Aborjin kimliği ten rengiyle belirlenemez.

Sayılar şöyle: 2021 nüfus sayımında 742.882 kişi yalnız Aborjin, 33.765 kişi yalnız Torres Boğazı Adalısı, 36.083 kişi de her iki kökenden olduğunu bildirdi. Aborjin ve Torres Boğazı Adalılarının yüzde 85’i kentlerde ve bölgesel yerleşimlerde, yüzde 15’i uzak bölgelerde yaşıyordu. Yani çoğu uzak bölgelerde değil, kentlerde ve bölgesel yerleşimlerde yaşıyor.

65 bin yıl iddiası: Madjedbebe ve tartışma

Madjedbebe, Kuzey Toprakları’ndaki Arnhem Land bölgesinde, Mirarr halkının geleneksel topraklarında bulunan bir kumtaşı kaya sığınağıdır. Daha önce Malakunanja II adıyla anılırdı.

Chris Clarkson ve çalışma arkadaşlarının 2017 Nature makalesi, burada insan yerleşiminin yaklaşık 65 bin yıl önce başladığını ileri sürer. Buluntu topluluğunda öğütme taşları, işlenmiş aşıboyası, yansıtıcı katkılar ve kesici kenarı taşlanmış balta başları birlikte bulunur.

Karşı görüş de güçlüdür. James O’Connell ve çalışma arkadaşları 2018’de, Madjedbebe aletlerinin daha eski kum tabakalarına sonradan taşınmış olabileceğini savundu. Onlar Sahul’a, yani Avustralya ve Yeni Gine’yi kapsayan kara kütlesine yerleşim için yaklaşık 50 bin yıllık kronolojiyi destekledi.

2025 tarihli bir Science Advances araştırması ise uzun kronolojiyi destekler. 2.456 mitokondriyal genomun analizinden hareketle Sahul’a yaklaşık 60 bin yıl önce en az iki ayrı güzergâhtan yerleşildiğini önerir.

Sonuç olarak 65 bin yıl, kesinleşmiş bir tarih değil, güçlü bir öneridir. Ona itiraz eden ciddi bir çalışma da vardır.

Kısa kronoloji

• Yaklaşık 65 bin yıl önce: Madjedbebe’de yerleşimin başlangıcı için 2017 yayınının önerdiği, tartışması süren tarih.
• En az 6.600 yıl önce: Gunditjmara halkının Budj Bim su ürünleri sisteminin belgelenen geçmişi.
• 26 Ocak 1788: Arthur Phillip’in Sydney Cove’da Britanya mahkûm yerleşimini kurması.
• Nisan 1789: Sydney çevresinde yerli topluluklara büyük zarar veren çiçek hastalığı salgını.
• 1910–1970: Bringing Them Home raporunun zorla çocuk alma uygulamalarını hesapladığı dönem.
• 1962: Aborjin ve Torres Boğazı Adalılarının federal seçimlerde oy hakkının yasalaşması.
• 27 Mayıs 1967: Aborjinlerle ilgili anayasa değişikliklerinin yüzde 90,77 destekle kabulü.
• 1971: Aborjin bayrağının ilk kullanımı ve Papunya resim hareketinin başlaması.
• 1972: Papunya Tula Artists kooperatifinin kurulması.
• 3 Haziran 1992: Mabo kararıyla yerli mülkiyet hakkının tanınması.
• 1997: Bringing Them Home raporunun yayımlanması.
• 13 Şubat 2008: Kevin Rudd’ın Çalınmış Kuşaklara resmî özrü.
• 2017: Madjedbebe için yaklaşık 65 bin yıllık tarihlemenin Nature’da yayımlanması.
• 2025: 2.456 mitokondriyal genomu inceleyen araştırmanın yaklaşık 60 bin yıllık Sahul yerleşimini desteklemesi.

1788’den sonra: kolonileşmenin bedeli

Arthur Phillip yönetimindeki Britanyalılar 26 Ocak 1788’de Sydney Cove’da bir mahkûm yerleşimi kurdu. Bugün Sydney’in bulunduğu kıyıda, yüzlerce topluluktan birinin toprağında yeni bir düzen başlamış oldu.

İlk Filo’nun gelişinden yaklaşık 15 ay sonra, Nisan 1789’da, Sydney çevresindeki yerli topluluklar ağır bir çiçek hastalığı salgınıyla sarsıldı.

Çatışmaların bilançosu da ağırdır. Newcastle Üniversitesi’nin sömürge sınırı katliamları veri tabanı, Aborjin ve Torres Boğazı Adalılarına yönelik katliamlarda 10.374 kişinin öldürüldüğünü kaydeder. Veri tabanı bu sayıyı ihtiyatlı bir asgari tahmin olarak sunar; gerçek rakam daha yüksek olabilir.

Dil de bu bedelin parçasıdır. Britanya kolonileşmesinden önce Avustralya’da 250’den fazla yerli dil ve yaklaşık 800 lehçe konuşuluyordu. 2018–2019 Üçüncü Ulusal Yerli Dilleri Araştırması 123 yerli dilin konuşulduğunu, bunların 109’unun tehlike altında olduğunu saptadı.

En sarsıcı uygulamalardan biri çocukların alınmasıydı. 1997 tarihli Bringing Them Home raporu, 1910–1970 arasında yerli çocukların onda biri ile üçte biri arasındaki bölümünün ailelerinden ve topluluklarından zorla alındığını tahmin etti. Bu çocuklar Çalınmış Kuşaklar diye anılır.

Kayıp yalnızca geçmişte kalmadı. 2020–2022 için Aborjin ve Torres Boğazı Adalılarında doğuşta beklenen yaşam süresi erkeklerde 71,9, kadınlarda 75,6 yıldı. Yerli olmayan nüfusa göre sırasıyla 8,8 ve 8,1 yıl daha düşüktü. Aynı şehirde, aynı çağda doğan iki kişi arasındaki yaklaşık sekiz yıllık farkı düşünün.

Hak mücadelesi: 1967, Mabo ve 2008 özrü

27 Mayıs 1967 referandumunda seçmenlerin yüzde 90,77’si, Aborjinlerle ilgili anayasal nüfus sayımı dışlamasının kaldırılmasını destekledi. Aynı oylama, federal parlamentonun Aborjinler hakkında yasa yapma yetkisini de genişletti.

Yaygın bir yanlış var: Bu referandumun oy hakkı verdiği sanılır. Oysa Aborjin ve Torres Boğazı Adalılarının federal seçimlerde oy hakkı 1962’de yasalaşmıştı.

3 Haziran 1992 tarihli Mabo kararı, Torres Boğazı’ndaki Meriam halkının geleneksel toprak haklarını tanıdı. Avustralya hukukunda yerli mülkiyet hakkının varlığı kabul edildi ve terra nullius yaklaşımı geçersiz sayıldı. Terra nullius, toprağın sahipsiz sayılması demektir.

Başbakan Kevin Rudd 13 Şubat 2008’de, zorla çocuk alma ve asimilasyon politikaları nedeniyle Aborjin ve Torres Boğazı Adalılarından, özellikle Çalınmış Kuşaklardan resmen özür diledi.

Kültürel üretim: Budj Bim, Papunya ve bayrak

Victoria’daki Budj Bim’de Gunditjmara halkı, en az 6.600 yıl boyunca volkanik taşlardan kanallar, bentler ve barajlar kurdu. Amaç, kısa yüzgeçli yılanbalıklarını yakalamak ve depolamaktı.

Papunya’da Aborjin sanatçılar 1971’de geleneksel desenleri akrilik boyayla küçük levhalara aktarmaya başladı. 1972’de Papunya Tula Artists kooperatifini kurdular.

Luritja sanatçı Harold Thomas’ın tasarladığı Aborjin bayrağı ilk kez 1971’de kullanıldı. 1995’te Avustralya’nın resmî bayraklarından biri olarak tanındı. Siyah Aborjin halkını, kırmızı toprağı, ortadaki sarı daire güneşi temsil eder.

Avustralya Aborjinlerini anlatan kitap: nereden başlamalı?

Türkçe kaynak sınırlıdır; en rahat başlangıç İngilizce eserlerdir. Henry Reynolds’ın The Other Side of the Frontier kitabı ilk kez 1981’de James Cook University tarafından yayımlandı. Kitap, 1788’den itibaren Aborjinlerin Britanya yerleşimine ve istilasına karşı direnişini inceler.

Sınır savaşlarını yerleşimcilerin değil, yerlilerin gözünden okumak istiyorsanız iyi bir seçimdir. Türkçe okuyorsanız Türkçe Vikipedi’deki “Avustralya Aborjinleri” maddesi genel bir çerçeve verir.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• Madjedbebe’nin alet takımı: 2017’de yaklaşık 65 bin yıl öncesine tarihlenen buluntular arasında öğütme taşları, işlenmiş aşıboyası, yansıtıcı katkılar ve taşlanmış kenarlı balta başları birlikte çıktı.
• Budj Bim bir balık çiftliği gibiydi: Gunditjmara halkı yılanbalıklarını sadece yakalamadı, taştan sistemlerle depoladı.
• Papunya’da üslup değişti: İlk resimlerdeki mahrem kültürel bilgilerin dışarıya açılmasına topluluktan itirazlar geldi. Sanatçılar gizli veya kutsal bilgileri saklayacak biçimde üsluplarını değiştirdi.
• Açık saçlılık bilimsel bir konu oldu: A. A. Abbie ve W. R. Adey, Orta Avustralya’daki bir yerli topluluğunda açık saçlılığı 1953’te American Journal of Physical Anthropology dergisinde yayımladıkları pigmentasyon araştırmasında inceledi.
• Bellek araştırması: Judith Kearins’in 1981 araştırmasında çöl kökenli 6–17 yaşındaki Aborjin çocuklar, belirli görsel-mekânsal bellek görevlerinde beyaz Avustralyalı çocuklardan daha yüksek performans gösterdi. Bu sonuç genel bir halk IQ’su ölçümü değildir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Türkçe Vikipedi — Avustralya Aborjinleri tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Aboriginal Australians en.wikipedia.org
3. Nature — Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago nature.com
4. PNAS — When did Homo sapiens first reach Southeast Asia and Sahul? pmc.ncbi.nlm.nih.gov
5. Science Advances — Genomic evidence supports the long chronology for the peopling of Sahul pmc.ncbi.nlm.nih.gov
6. Wikipedia — Madjedbebe en.wikipedia.org
7. National Archives of Australia — Dispossession and revival of Indigenous languages naa.gov.au
8. National Museum of Australia — Papunya Tula nma.gov.au
9. National Museum of Australia — Flags nma.gov.au
10. National Museum of Australia — Convict cargo nma.gov.au
11. National Museum of Australia — Smallpox epidemic nma.gov.au
12. University of Newcastle — Colonial Frontier Massacres Statistics c21ch.newcastle.edu.au
13. Australian Human Rights Commission — Bringing Them Home Community Guide humanrights.gov.au
14. National Museum of Australia — National Apology nma.gov.au
15. National Archives of Australia — The 1967 Referendum naa.gov.au
16. National Museum of Australia — Mabo decision nma.gov.au
17. Australian Bureau of Statistics — 2021 Census QuickStats abs.gov.au
18. Australian Institute of Health and Welfare — First Nations people aihw.gov.au
19. Australian Bureau of Statistics — Aboriginal and Torres Strait Islander life expectancy abs.gov.au
20. University of Technology Sydney — Heterogeneity of Indigenous Australians uts.edu.au

Görsel: Aboriginal rock art, Nourlangie Rock, Kakadu – panoramio.jpg — AwOiSoAk KaOsIoWa, CC BY-SA 3.0