Ağzıqara xan haradadır? Oyma portalı və həyət məscidi

Aksaray yaxınlığındakı Ağzıqara xan haradadır?

Ağzıqara xan (Ağzıkara Han) Aksaraydan təxminən 15 kilometr şimal-şərqdə, Ağzıkarahan kəndində yerləşir. Bina tarixi Konya–Kayseri yolunun üzərindədir. Abidənin yerini axtarırsınızsa, kəndin adı ilə karvansaranın adını birlikdə yadda saxlayın: Ağzıkarahan yaşayış məntəqəsi, Ağzıqara xan isə tarixi binadır.

Bina Anadolu Səlcuqluları dövrünə aiddir. Onu Abdullahın oğlu Xoca Məsud (Hoca Mesud) tikdirib. Tarixi mənbələrdə Ribat-ı Hoca Mesud və Kervansaray-i Hoca Mesud adları da işlənir. Geniş yayılmış adı diqqəti banisindən uzaqlaşdırsa da, bu tarixi adlar abidəni birbaşa onunla bağlayır.

Binanın planında açıq həyət və qapalı yaşayış hissəsi birləşir. Həyətdə yerdən hündürə qaldırılmış məscid var. Bu quruluş Ağzıqara xanı Sultan xan tipli karvansaralara aid etməyə əsas verir. Təsnifat binanın memarlıq quruluşunu bildirir. Onun banisi isə Xoca Məsuddur.

Ağzıqara xan nə vaxt tikilib?

Qapalı hissə Sultan I Əlaəddin Keyqubadın (Alâeddin Keykubad I) hakimiyyəti dövründə, 1231-ci ilin iyununda tamamlanıb. Həyət portalının və qapalı hissənin portalının üstündə tikinti kitabələri qorunub. Kitabəli bu iki giriş kompleksin ayrı-ayrı hissələrinə aiddir. Buna görə onların tamamlanma tarixlərinə də ayrıca baxmaq lazımdır.

Həyət üçün nəşrlərdə iki tarix göstərilir. Ara Altunun TDV İslam Ensiklopediyasındakı (TDV İslâm Ansiklopedisi) məqaləsi onu hicri 634-cü ilə uyğun gələn 1237-ci ilə aid edir. Sərhədsiz Muzey (Museum With No Frontiers) isə hicri 637-ci ilə uyğun gələn 1240-cı ilin fevralını göstərir. Bu tarix II Qiyasəddin Keyxosrovun hakimiyyəti dövrünə düşür. Buna görə siz qapalı hissənin dəqiq göstərilən tamamlanma tarixini — 1231-ci ilin iyununu — həyətə verilən fərqli tarixlərdən ayırmalısınız.

Xronologiya

• 1231-ci ilin iyunu: Qapalı hissə I Əlaəddin Keyqubadın hakimiyyəti dövründə tamamlandı.
• 1237 / 1240-cı ilin fevralı: TDV İslam Ensiklopediyası həyəti 1237-ci ilə aid edir. Sərhədsiz Muzey isə 1240-cı ilin fevralını göstərir.
• 1960: Jane Laroche həyət məscidinin fotosunu çəkdi. Foto hazırda Salt Araşdırma arxivində qeydə alınıb.
• 22 fevral 1993: Bu tarixli protokol Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin İpək Yolu Layihəsi çərçivəsində seçilmiş 11 karvansaranın qorunmasını və turizm məqsədilə istifadəsini əhatə edirdi. Ağzıqara xan da onların arasında idi.
• 25 fevral 2000: Ağzıqara xanın da daxil olduğu Dənizli–Doğubayazıt marşrutundakı Səlcuqlu karvansaraları dosyesi UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edildi.

Ağzıqara xana qala görünüşünü nə verir?

Künc bürcləri, iri dayaq çıxıntıları və qalın divarlar Ağzıqara xana qala görünüşü verir. Hörgüdə müxtəlif daş işləmə üsulları birləşir. Divarların iç dolğusu yonulmamış daşdandır. Xarici səthlərdə və yükdaşıyan memarlıq elementlərində yonma daş işlədilib. Oyma portallar da qalın divarları və diqqətlə işlənmiş səthləri olan bu ümumi quruluşun tərkib hissəsidir.

Həyətin xarici ölçüləri 40.35 × 42.75 metrdir. Qapalı hissənin xarici ölçüləri isə 31.10 × 33.15 metrdir. Bunlar daxildəki sərbəst sahələrin deyil, onları əhatə edən tikililərin ölçüləridir. Ölçülər açıq və qapalı hissələrin eyni kompleksin iri bölmələrini təşkil etdiyini də göstərir.

Xarici portal həyətə açılır. Daxili portal isə qapalı hissəyə aparır. Onlar eyni ox üzərində yerləşmir. Girişləri müqayisə edərkən siz bu yerdəyişməyə də bəzəklər qədər diqqət yetirin: həyətin girişi ilə zalın girişi bir düz xətt boyunca sıralanmır.

Oyma portalda nələrə baxmalısınız?

Xarici portalın yuxarıdakı girintili hissəsində doqquz sıra müqərnəs var. Daşın pilləli işlənməsi bu girişə daxili portaldan fərqli görünüş verir. Daxili portalın girintisi tağbəndlə örtülüb və bəzəyi daha sadədir. Hər iki girişə baxaraq eyni binada iki fərqli yanaşmanı müqayisə edə bilərsiniz.

Xarici portalda həndəsi bəzəklər xüsusi yer tutur. Ən enli haşiyədə müxtəlif sayda guşəsi olan ulduzlar birləşir. Naxışa yaxından baxmağa dəyər: mərkəzi ulduzla onu əhatə edən fiqurlar eyni deyil. Onların dəqiq düzülüşü aşağıdakı təfərrüatlar bölməsində verilir.

Ara Altun Ağzıqara xanın portal kompozisiyalarını Aksaray Sultan xanı (Aksaray Sultan Hanı) və Karatay xanı (Karatay Hanı) ilə müqayisə edir. Bu müqayisə onun girişlərini karvansara memarlığının daha geniş müzakirəsinə daxil edir. UNESCO-ya namizədlik təsvirində də daş işçiliyi ayrıca vurğulanır. Orada işçiliyin səviyyəsinin sultanların tikdirdiyi karvansaralardakı səviyyəyə yaxın olduğu bildirilir.

Həyət məscidi yer səviyyəsindən necə yüksəlir?

Həyətin mərkəzindəki məscid kvadrat şəklində yerləşdirilmiş dayaqlar üzərində yüksəlir. Dörd dayaq onları birləşdirən sivri tağları daşıyır. İbadət otağı bu quruluşun üstündədir. Quruluşu gözünüzlə izləsəniz, ardıcıllığı aydın görərsiniz: dayaqlar, onları birləşdirən tağlar və yuxarıda yerləşən məscid.

Məscidin daxili ölçüləri 4 × 4 metrdir. Günbəzə keçidi müqərnəsli tromplar təmin edir. Künclərdəki bu elementlər kvadrat otağı günbəz örtüyü ilə birləşdirir. Beləliklə, Ağzıqara xanda müqərnəs müxtəlif memarlıq vəzifələri daşıyır: həm xarici girişin ətrafında, həm də məscidin yuxarı quruluşunda işlənib.

Məscidə iki qollu pilləkənlə qalxılır. Hər qolda doqquz pillə var. Həyətin böyük ölçüləri ilə yanaşı, bu, sayılması mümkün olan kiçik bir təfərrüatdır. Pilləkən məscidin hündür mövqeyini də hiss etdirir: ibadət otağına çatmaq üçün həyət səviyyəsindən yuxarı qalxmaq lazımdır.

Qapalı hissədə nələr qorunub?

Qapalı hissədə altı paralel tağbəndli keçidi daşıyan 20 kvadrat dayaq var. Giriş istiqamətində uzanan mərkəzi keçid onları kəsir. Bu quruluşu anlamaq üçün əvvəlcə təkrarlanan kvadrat dayaqlara baxın. Sonra bir-birini kəsən keçidlər sistemi boyunca giriş istiqamətini izləyin.

Zalın mərkəzi günbəzi günümüzə çatmayıb. Onun oturacağı və müqərnəsli trompları qalıb. Qorunmuş bu elementlər itmiş örtüyün yerini və dayaq quruluşunu göstərir. Onları həyət məscidindən fərqləndirmək lazımdır. Həyət məscidində də günbəzə keçid üçün müqərnəsli tromplardan istifadə olunub.

Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Xarici portalın ən enli haşiyəsindəki mərkəzi ulduz on iki guşəlidir. Onu onguşəli və doqquzguşəli ulduzlar əhatə edir. Haşiyəyə tək bir motivin təkrarı kimi baxmaq əvəzinə, guşələrin fərqli saylarına diqqət yetirin. Burada yaxından baxış girişin ümumi görünüşündən daha çox şey üzə çıxarır.

Xarici portalın yuxarıdakı girintili hissəsinin yanlarındakı künc sahələrində svastikaşəkilli həndəsi bəzəklər var. Onların yeri konkretdir: müqərnəsli girintinin iki yanındakı sahələri tuturlar. Ulduzlu haşiyə ilə birlikdə bu bəzəklər portalın həndəsi naxışlarında bir neçə fərqli formadan istifadə edildiyini göstərir.

Su karvansaranın fəvvarəsinə biri digərinin içinə keçirilmiş iki borudan ibarət ikiqat divarlı qurğu ilə çatdırılırdı. Bu təfərrüat binanı gündəlik həyatla bağlayır. Oyma daş işləri və hündürdəki ibadət otağı ilə yanaşı, binada fəvvarəni su ilə təmin edən boru sistemi də vardı. İç-içə borular eyni memarlıq kompleksinin praktik bir detalıdır.

Jane Laroche-un 1960-cı ildə çəkdiyi ağ-qara fotoda həyət məscidi görünür. Foto IFEA kolleksiyasından Salt Araşdırma (Salt Research) arxivinə keçib. Tarixi şəkillərlə maraqlanırsınızsa, burada məscidin dayaqları, tağları və pilləkəni barədə memarlıq təsvirləri ilə yanaşı, tarixi məlum olan foto sənədi də tapa bilərsiniz.

Ağzıqara xanın fotoları və memarlıq detalları

Ağzıqara xanın fotolarını axtarırsınızsa, xarici portal və həyət məscidi sizə fərqli mövzular təqdim edir. Portalda doqquz sıra müqərnəs və ulduz naxışlı haşiyələr birləşir. Məsciddə isə dörd dayaq və sivri tağların daşıdığı hündür ibadət otağı görünür. Yaxından çəkilmiş foto ilə həyətin ümumi görüntüsü bu quruluşun müxtəlif hissələrini üzə çıxarır.

Qapalı zal da ayrıca çəkiliş mövzusudur: kvadrat dayaqlar, bir-birini kəsən keçidlər və mərkəzi günbəzin qorunmuş oturacağı. Fotolara baxarkən iki portalın fərqini bilmək də faydalıdır. Zəngin bəzəkli xarici girişlə daha sadə, tağbəndli daxili giriş kompleksdə ayrı-ayrı keçidlərə aiddir.

Tez-tez verilən suallar

Ağzıqara xan haradadır?

Aksaraydan təxminən 15 kilometr şimal-şərqdə, tarixi Konya–Kayseri yolunun üzərindəki Ağzıkarahan kəndindədir.

Ağzıqara xanı kim tikdirib?

Onu Abdullahın oğlu Xoca Məsud tikdirib. Binanın tarixi adları arasında Ribat-ı Hoca Mesud və Kervansaray-i Hoca Mesud da var.

Əsas hissələri nə vaxta aiddir?

Qapalı hissə 1231-ci ilin iyununda tamamlanıb. Həyət üçün nəşrlərdə fərqli tarixlər göstərilir: TDV 1237-ci ili, Sərhədsiz Muzey isə 1240-cı ilin fevralını qeyd edir.

UNESCO Ağzıqara xanı qeyd edirmi?

Bəli. O, 25 fevral 2000-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilmiş Dənizli–Doğubayazıt marşrutundakı Səlcuqlu karvansaraları dosyesində yer alır.

Mənbələr

1. Sərhədsiz Muzey — Ağzıqara xan islamicart.museumwnf.org
2. TDV İslam Ensiklopediyası — Ağzıqara xan, Ara Altun islamansiklopedisi.org.tr
3. Türkcə Vikipediya — Ağzıqara xan tr.wikipedia.org
4. Anadolu Səlcuqlu Memarlığı — Ağzıqara xan anadoluselcuklumimarisi.com
5. Nermin Şaman Doğan — Nevşehir və ətrafındakı Səlcuqlu karvansaralarının bəzək proqramı haqqında fikirlər, səh. 419–420 dosyalar.nevsehir.edu.tr
6. İngiliscə Vikipediya — Ağzıqara xan en.wikipedia.org
7. Salt Araşdırma — Ağzıkarahan həyət məscidi, Jane Laroche archives.saltresearch.org
8. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Dənizlidən Doğubayazıta gedən marşrutdakı Səlcuqlu karvansaraları whc.unesco.org
9. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İnvestisiyalar və Müəssisələr Baş İdarəsi — İpək yolu yigm.ktb.gov.tr

FAQ

Image: Ağzıkara Han, Innenhof; Aksaray.jpg — Christian1311, CC BY-SA 4.0