Əxlat Səlcuq qəbiristanlığı: Türkiyənin ən böyük orta əsr məzarlığı

Əxlat (Ahlat) Səlcuq qəbiristanlığı: Türkiyənin ən böyük tarixi İslam qəbiristanlığında insanların adları, peşələri və ustaların imzaları daşlarda yaşayır. Qəbiristanlıq 210,000 kvadratmetr ərazini əhatə edir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi onu Türkiyənin ən böyük tarixi İslam qəbiristanlığı kimi təqdim edir. Bəzi monumental başdaşlarının hündürlüyü dörd metrə yaxınlaşır.

Siz bu qəbiristanlığı həm miqyası, həm də ayrı-ayrı insanların həyatı vasitəsilə tanıya bilərsiniz. Daşların şərq üzündə mərhumların kimliyi göstərilir. Bəzilərində onların haralı olduğu və peşəsi də yazılıb. Qərb üzündə isə ustaların adları Quran ayələri və oyma bəzəklərlə yanaşı yer alır. Bu səthlər qəbiristanlığı əmək, kimlik və xatirə haqqında məlumat mənbəyinə çevirir.

Əxlat Türkiyənin harasında yerləşir?

Əxlat Bitlis vilayətində, Van gölünün şimal-qərb sahilində yerləşən tarixi yaşayış məntəqəsidir. Səlcuq Meydan qəbiristanlığı onun İki Kubbe məhəlləsində, Ağrı–Bitlis yolu boyunca uzanır. Bu adlar sizə tarixi yaşayış məntəqəsi daxilində məhz bu qəbiristanlığın yerini tapmağa kömək edir.

Əxlatda bir neçə mühüm tarixi qəbiristanlıq var. UNESCO-nun nominasiya təsvirində altısının adı çəkilir: Meydanlıq (Meydanlık), Xarabaşəhər (Harabeşehir), Taxtı-Süleyman (Taht-ı Süleyman), Qırxlar (Kırklar), Qala (Kale) və Mərkəz (Merkez). Deməli, Əxlatla bağlı monumental daşlar daha geniş dəfn məkanları toplusuna aiddir. Meydan qəbiristanlığı bu məkanlardan biridir.

Əxlat Səlcuq qəbiristanlığı nədir?

Əxlat Səlcuq qəbiristanlığı (Ahlat Selçuklu Mezarlığı) adı ilə tanınan bu məkanda bir neçə dövrə aid daşlar qorunub. Əxlat Kaymakamlığı başdaşlarını XII–XVI əsrlərə aid edir. Onları Əxlatşahlar, Əyyubilər, Elxanilər və Osmanlılarla əlaqələndirir. Buna görə bu ad sizi daha uzun bir dəfn və daşoyma tarixinə aparır.

UNESCO-nun təsviri Əxlatın məşhur başdaşlarını XII–XV əsrlərə aid edir. Bu tarix aralığı ilə Kaymakamlığın göstərdiyi daha geniş aralıq irsi fərqli miqyaslarda təsvir edir. Konkret nümunələrdən biri Türkmenoğlu Muhammed üçün hazırlanmış sivri tağlı başdaşıdır. Üzərində 1275-ci il tarixi var və Elxanilər dövrünə aiddir.

Qəbiristanlığın miqyasını təsvir etmək üçün ən aydın əsas nazirliyin ölkə üzrə verdiyi məlumatdır. Başqa mənbələr dünya üzrə fərqli iddialar irəli sürür. Mədəniyyət Portalı onu türk-İslam qəbiristanlıqları arasında üçüncü yerə qoyur. Türkcə Vikipediya isə ən böyük olduğunu bildirir. Nazirliyin muzey məlumatında ölkə üzrə mövqeyi göstərilir: Türkiyənin ən böyük tarixi İslam qəbiristanlığı.

Başdaşlarında nə görə bilərsiniz?

Meydan qəbiristanlığında üç əsas qəbir növü var. Bunlar dikili daşları olan sənduqəli qəbirlər, belə daşları olmayan sənduqəli qəbirlər və akıt adlanan qəbirlərdir. Şahidəli sənduqəli adı ilə tanınan birinci növ daha geniş yayılıb. Buna görə məkan yalnız sıra ilə düzülmüş dikili daşlardan ibarət deyil.

Dikili daşların müxtəlif üzlərində fərqli məlumatlar var. Şərq üzündəki kitabələr mərhumun kimliyini bildirir. Bəzi nümunələrdə onun haralı olduğu və ya peşəsi də göstərilir. Siz burada xatirəsi yaşadılan insanlarla maraqlanırsınızsa, araşdırmağa bu məlumatlardan başlaya bilərsiniz. Bir adın yanında həmin şəxsin haradan gəldiyi və ya nə iş gördüyü də yazıla bilər.

Qərb üzlərində dini mətnlər və bədii iş bir araya gəlir. Burada Quran ayələri, ustaların adları, palmetlər, çıraq motivləri, həndəsi naxışlar və bitki bəzəkləri var. Əxlat başdaşlarının tərtibatında ikibaşlı əjdaha motivlərinə və müqərnəs bəzəklərinə də rast gəlinir. Daşların hündürlüyündən əlavə, araşdırılası zəngin təsvir və bəzək çeşidi mövcuddur.

Sənduqələrin üzərində adətən ölümü xatırladan hədislər yazılır. Dikili daşla sənduqə birlikdə oxunduqda şəxsin kimliyini, dini anmanı və bəzəyi birləşdirə bilir. Onların səthləri arasındakı fərqi nəzərə almaq vacibdir. Mərhum, usta və anma məzmunu haqqında məlumatlar eyni qəbrin müxtəlif hissələrində yerləşə bilər.

Qeydə alınmış peşələr və ustaların imzaları gündəlik həyatla bağ yaradır. Vizit kartındakı ad və vəzifə kimi, kitabə də insanı onun işi ilə əlaqələndirə bilər. Əxlatda bəzi şərq üzlərində peşələr, qərb üzlərində isə daşları hazırlayanların adları qorunub. Bunlar bir qəbiristanlıq daxilində insanların əmək həyatının konkret izləridir.

Əxlatın monumental daşlarını kimlər yonub?

Cansu Reisoğlunun 2016-cı il magistr dissertasiyasının xülasəsində Meydan qəbiristanlığının kitabələrində otuzdan çox ustaya məxsus imzaların olduğu bildirilir. Bu sübutlar oyma daşları hazırlayan şəxsləri müəyyənləşdirməyə imkan verir. Eyni imza ilə əlaqələndirilən ayrı-ayrı əsərləri birlikdə araşdırmaq da mümkündür.

Həmin ustalardan biri Hacı Miran bin Yusuf idi. Reisoğlunun dissertasiyasında ona aid edilən 59 əsər müəyyənləşdirilib. Bunlardan 41-i kataloqlaşdırılıb, qalan on səkkizi isə sınıq kimi təsvir olunub. Bu rəqəmlər həm bir ustanın günümüzə çatmış işlərinin miqyasını, həm də həmin materialın bir hissəsinin zədələndiyini göstərir.

Adı məlum olan başqa bir usta Üveys bin Ahmetdir. O, Türkmenoğlu Muhammed üçün 1275-ci il tarixli başdaşını yonub. Atası Ahmet bin Müzeyyinin və oğlu Asil bin Üveysin də qəbiristanlıqda əsərləri var. Beləliklə, qorunub qalmış daşlar eyni ailənin üzvlərini sənətləri vasitəsilə bir-birinə bağlayır.

Xronologiya

• XII–XV əsrlər: UNESCO-nun nominasiya təsvirində Əxlatın məşhur başdaşlarının aid edildiyi dövr.
• 1275: Üveys bin Ahmetin Türkmenoğlu Muhammed üçün hazırladığı sivri tağlı başdaşının tarixi.
• 1966: Mehmet Kulazın sonradan verdiyi məlumata görə, Meydan qəbiristanlığında qazıntılar başladı.
• 25 fevral 2000: Əxlatın başdaşlarını və tarixi qalalarını əhatə edən nominasiya UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edildi.
• 2011: 2006-cı ildən sonra yaranmış fasilənin ardınca Recai Karahanın rəhbərliyi ilə qazıntılar bərpa olundu.
• 2016: Cansu Reisoğlunun magistr dissertasiyasının xülasəsində Meydan qəbiristanlığının kitabələrində otuzdan çox ustaya məxsus imzaların olduğu bildirildi.
• İyul 2021: 1275-ci il tarixli sivri tağlı başdaşı ictimaiyyətə tanıdıldı.
• 16 sentyabr 2025: Mehmet Kulaz qəbiristanlıqda təxminən 10,500 qəbrin olduğunu bildirdi.

Qazıntılar nəyi üzə çıxarıb?

2025-ci ilin sentyabrında açıqlanan qəbir sayı əvvəlki üç ildə daha təxminən 500 qəbrin aşkar edilməsindən sonra müəyyənləşib. Mehmet Kulaz ümumi sayın təxminən 10,500 olduğunu bildirib. Bu, konkret tarixdə açıqlanmış qazıntı göstəricisidir. Həmin açıqlamayadək nə qədər dəfn izinin müəyyən edildiyini anlamağa kömək edir.

2025-ci il mövsümündə işlər qəbiristanlığın 3,400 kvadratmetrlik hissəsində aparılıb. Eyni açıqlamada 310 başdaşının bərpa olunduğu da bildirilib. Beləliklə, mövsümün nəticələrində qazıntı və mühafizə işləri birlikdə görünür: yeni üzə çıxarılmış qəbirlər və oyma daşların bərpası.

2025-ci ilin sentyabrınadək 1,300-dən çox başdaşının kitabəsi epiqrafik üsullarla oxunmuş və rəqəmsal şəkildə qeydə alınmışdı. Bu iş yazıların özünü araşdırır. Qəbirlərin sayılması və daşların bərpası ilə yanaşı, abidələrdə adları çəkilən insanlar və ustalar haqqında oxuna bilən məlumatları qoruyur.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

2025-ci il qazıntı mövsümündə yeni üzə çıxarıldığı bildirilən 63 qəbirdən 28-i uşaqlara aid idi. Bu tapıntı çox vaxt monumental daşları ilə təsvir olunan qəbiristanlığa fərqli insani ölçü əlavə edir. Mövsüm ərzində əldə edilən dəfn məlumatlarında məkanın təsvirlərində önə çıxan hündür daşlarla yanaşı uşaqlar da yer alır.

2020-ci ildə oxunmuş kitabələr türkcə, ingiliscə və ərəbcə lövhələrə köçürülərək müvafiq başdaşlarının yanına yerləşdirilib. İngiliscə oxuyanlar üçün bu lövhələr daşdakı yazı ilə onun mənası arasında əlaqə yaradır. İzah konkret daşa və onun xatirəsini yaşatdığı şəxsə bağlıdır.

2021-ci ilin iyulunda ictimaiyyətə tanıdılan başdaşı bir neçə dəqiq məlumatı birləşdirir. O, 1275-ci ilə aiddir, Türkmenoğlu Muhammedin xatirəsini yaşadır və ustasının Üveys bin Ahmet olduğunu bildirir. Siz onun sivri tağlı bəzəyini kitabə və tarixlə əlaqələndirə bilərsiniz. Tək bir abidə insanın kimliyini, sənəti və xronologiyanı bir araya gətirir.

Əxlatın UNESCO statusu nədir?

Əxlatın başdaşlarını və tarixi qalalarını əhatə edən mədəni irs nominasiyası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 25 fevral 2000-ci ildə təqdim edilib. UNESCO onu təklif olunan (i) və (iii) meyarları üzrə Dünya İrsinin İlkin Siyahısında qeydə alıb. Qeydə alınmış statusu ilkin siyahıya daxil edilməsidir.

Nominasiyada Əxlatın altı mühüm tarixi qəbiristanlığının da adı çəkilir. Məşhur başdaşları XII–XV əsrlərə aid edilir. UNESCO və Əxlat haqqında məlumatlarla qarşılaşanda bu geniş əhatə dairəsini nəzərə almaq vacibdir. Nominasiya başdaşlarını və tarixi qalaları əhatə edir. Burada haqqında danışılan dəfn məkanı isə Meydan qəbiristanlığıdır.

Tez-tez verilən suallar

Qəbiristanlıq dəqiq haradadır?

Əxlatın İki Kubbe məhəlləsində, Ağrı–Bitlis yolu üzərindədir. Əxlat Bitlis vilayətinə daxildir və Van gölünün şimal-qərb sahilində yerləşir.

Sahəsi nə qədərdir?

Qəbiristanlıq 210,000 kvadratmetr ərazini əhatə edir. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi onu Türkiyənin ən böyük tarixi İslam qəbiristanlığı kimi təqdim edir. Dərc edilmiş mənbələrdə dünya üzrə sıralamalar fərqlənir.

Bütün daşlar Səlcuq dövrünə aiddirmi?

Kaymakamlıq XII–XVI əsrlərə, o cümlədən Əxlatşahlar, Əyyubilər, Elxanilər və Osmanlılar dövrlərinə aid daşları qeyd edir. Türkmenoğlu Muhammed üçün hazırlanmış 1275-ci il tarixli başdaşı Elxanilər dövrünün nümunəsidir.

2025-ci ilin sentyabrınadək neçə qəbir müəyyən edilmişdi?

Mehmet Kulaz 16 sentyabr 2025-ci ildə təxminən 10,500 qəbrin olduğunu bildirib. Onun açıqlamasında əvvəlki üç ildə tapılmış daha təxminən 500 qəbir də yer alıb.

Mənbələr

1. İngiliscə Vikipediya — Əxlat en.wikipedia.org
2. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Əxlat Səlcuq qəbiristanlığı muze.gov.tr
3. Mədəniyyət Portalı — Əxlat Səlcuq Meydan qəbiristanlığı arxeoloji ərazisi kulturportali.gov.tr
4. Türkcə Vikipediya — Əxlat Səlcuq qəbiristanlığı tr.wikipedia.org
5. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Əxlatın başdaşları, Urartu və Osmanlı qalası whc.unesco.org
6. Əxlat Kaymakamlığı — Əxlat Səlcuq qəbiristanlığı ahlat.gov.tr
7. Anadolu Agentliyi — Səlcuq Meydan qəbiristanlığı tarixə işıq tutur aa.com.tr
8. Anadolu Agentliyi — Səlcuq Meydan qəbiristanlığında üzə çıxarılan qəbirlərin sayı 10,000-i keçib aa.com.tr
9. Anadolu Agentliyi — Şibyələrdən təmizlənən Səlcuq başdaşları tarixə işıq tutur h.aa.com.tr
10. Anadolu Agentliyi — Səlcuq Meydan qəbiristanlığında tağ bəzəkli başdaşı müəyyən edilib aa.com.tr
11. YÖK Açıq Elm — Cansu Reisoğlu, Əxlat Meydan qəbiristanlığında Hacı Miran bin Yusufun hazırladığı başdaşları acikbilim.yok.gov.tr

FAQ

Image: Ancient tombstones in the historical cemetery of Selcuk Turks from 12th century, in the town of Ahlat, Turkey.jpg — Mehmetkrckrc, CC BY-SA 4.0