10 noyabr 1938: Atatürkün son saatları
Atatürk 10 noyabr 1938-ci il, cümə axşamı saat 09:05-də İstanbulun Dolmabağça sarayında vəfat etdi. O, sarayın şəxsi yaşayış bölməsindəki 71 nömrəli otaqda idi. Həmin otaqdakı saat bu gün də onun vəfat etdiyi vaxtı göstərir. Bu dəqiq vaxt yataq otağını, son xəstəliyini və vəfatı haqqında məlumatları bir-birinə bağlayır.
Siz bu tarixlə dayanmış saat vasitəsilə tanış olmusunuzsa, əvvəlcə otağın özünə nəzər salın. 71 nömrəli otaq Mavi salonla (Mavi Salon) Çəhrayı salonun (Pembe Salon) arasındadır. Atatürk qonşuluqdakı 69 nömrəli otaqdan iş otağı kimi istifadə edirdi. Beləliklə, onun yataq və iş otaqları sarayda bilavasitə yanaşı yerləşirdi.
Saat məsələsinə də dəqiq izah lazımdır. Yataq otağındakı saat 09:05-i göstərir. Saraydakı bütün saatların 1938-ci ildən bəri həmin vaxtda dayanmış vəziyyətdə qaldığını söyləmək isə daha geniş iddiadır. Vikipediyanın ingilisdilli məqaləsində yataq otağından kənardakı saatların cari vaxta uyğun qurulduğu bildirilir. Siz bugünkü Dolmabağçanı gözünüzdə canlandırarkən bu fərqi nəzərə almalısınız.
Savaronadan saraya
Atatürk son aylarının bir hissəsini Savarona yaxtasında keçirdi. Yaxta 1 iyun 1938-ci ildə İstanbula gəldi. O, elə həmin gün yaxtaya yerləşdi. 1938-ci ildə onun qaraciyər xəstəliyini müalicə edən həkimlər hesabatlarında xəstəliyin sirroz olduğunu göstərdilər.
Səhhəti ağırlaşdıqca Atatürk iyulun 25-i gecə Savaronadan Dolmabağça sarayına köçdü. Bu köç sarayın onun uzun sürən xəstəliyindəki yerini göstərir. Saraydakı son günlərindən əvvəl o, yaxtada qaldığı müddətdə də müalicə almışdı.
Atatürk vəsiyyətnaməsini 5 sentyabr 1938-ci ildə Dolmabağçada yazdı. Sənədi sentyabrın 6-da İstanbulun 6-cı Notariat İdarəsinə təqdim etdi. Bu iki tarix sənədin yazılması ilə rəsmi təqdim olunmasını bir-birindən ayırır. Hər iki hadisə onun saraya qayıtması ilə vəfatı arasındakı aylara təsadüf edir.
Oktyabrın 29-da Kuleli Hərbi Liseyinin (Kuleli Askerî Lisesi) şagirdləri bərə ilə Dolmabağçanın qarşısından keçdilər. Onlar Respublika Günü mərasimlərindən qayıdırdılar. Sarayın qarşısından keçərkən Atatürkü salamlamaq üçün İstiqlal marşını oxudular. Bu hadisə saraydan kənardakı mərasimləri Atatürkün Dolmabağçada olması ilə əlaqələndirir.
Noyabrın 1-də Baş nazir Cəlal Bayar (Celâl Bayar) Böyük Millət Məclisinin açılışı üçün Atatürkün müraciətini oxudu. Noyabrın 7-də Atatürkün qarın boşluğundan səkkiz litr maye çıxarıldı. Noyabrın 8-də o, ikinci dəfə ağır komaya düşdü. Noyabrın 10-da vəfat edənədək komadan çıxmadı.
Dolmabağçadakı saat nəyi xatırladır?
Atatürkün otağındakı saat yaxın dostu Nuri Conkərin (Nuri Conker) hədiyyəsi idi. Buna görə də saatın 09:05-i göstərməsi şəxsi bir əşya ilə qeydə alınmış ölüm vaxtını bir araya gətirir. Siz saatı sadəcə sarayın kimə aid olduğu bilinməyən əşyalarından biri saymaq əvəzinə, onun mənasını bu şəxsi tarixlə daha dəqiq anlaya bilərsiniz.
Dolmabağçanın hər yerində saatların dayandırılması haqqında məşhur hekayə bu fərqi kölgədə qoya bilər. Yataq otağındakı saat Nuri Conkərin hədiyyəsi idi. Vikipediyanın ingilisdilli məqaləsində isə sarayın digər saatlarının cari vaxtı göstərdiyi ayrıca qeyd olunur. Bu iki məlumatın heç biri bütün saatların 1938-ci ildən bəri fasiləsiz dayanmış vəziyyətdə qaldığını iddia etməyi tələb etmir.
Burada gündəlik həyatla bir əlaqə də var: siz adətən saatın neçə olduğunu bilmək üçün saata baxırsınız. 71 nömrəli otaqda isə göstərilən vaxt diqqəti keçmişdə baş vermiş hadisəyə yönəldir. Buradakı 09:05 Atatürkün 10 noyabr 1938-ci ildəki vəfatını bildirir. Saatın otağın tarixindəki yeri də bununla bağlıdır.
Hadisələrin xronologiyası
- 1 iyun 1938: Savarona yaxtası İstanbula gəldi və Atatürk həmin gün yaxtaya yerləşdi.
- 25 iyul 1938: Gecə Savaronadan Dolmabağça sarayına köçdü.
- 5 sentyabr 1938: Dolmabağçada vəsiyyətnaməsini yazdı.
- 1 noyabr 1938: Cəlal Bayar Böyük Millət Məclisinin açılışı üçün onun müraciətini oxudu.
- 7 noyabr 1938: Qarın boşluğundan səkkiz litr maye çıxarıldı.
- 8 noyabr 1938: İkinci dəfə ağır komaya düşdü.
- 10 noyabr 1938, saat 09:05: Dolmabağça sarayında vəfat etdi.
- 11 noyabr 1938: İsmət İnönü prezident seçildi.
- 16 noyabr 1938: Atatürkün tabutu Dolmabağçada katafalka qoyuldu.
- 19 noyabr 1938: Cənazə namazı qılındı. Sonra nəşi Sarayburnundan keçirilərək dəniz yolu ilə İzmitə aparıldı.
- 20 noyabr 1938: Cənazə qatarı Ankaraya çatdı.
- 21 noyabr 1938: Dövlət mərasimindən sonra nəşi Etnoqrafiya Muzeyinə (Etnografya Müzesi) qoyuldu.
- 10 noyabr 1953: Nəşi Anıtqəbirə köçürüldü.
Mustafa Kamal Atatürkün vəfatı və dövlət dəfn mərasimi
Atatürkün vəfatının ertəsi günü dövlət rəhbərliyində varislik məsələsi həll olundu. 11 noyabr 1938-ci ildə Böyük Millət Məclisi İsmət İnönünü Türkiyə Respublikasının ikinci prezidenti seçdi. 348 deputatın hamısı ona səs verdi. Seçki Atatürkün tabutunun İstanbuldan Ankaraya aparılmasından əvvəl keçirildi. Mustafa Kamal Atatürkün dəfn mərasiminə hazırlıq davam edirdi.
Dəfn gecikəcəyi üçün Atatürkün cəsədi balzamlandı. Bu işi Ankaradakı Gülhanədən (Gülhane) gələn patoloq professor Lütfi Aksu həyata keçirdi. Noyabrın 16-da Türkiyə bayrağına bükülmüş tabut Dolmabağça sarayının mərasim salonunda katafalka qoyuldu.
Cənazə namazı noyabrın 19-u səhər sarayın içində qılındı. Müayidə salonunda (Muayede Salonu) namaza Mehmet Şərafəddin Yaltkaya imamlıq etdi. Beləliklə, namaz tabutun İstanbuldan keçərək Ankaraya yola salınmasından əvvəl Dolmabağçada keçirilən tədbirlərin bir hissəsi idi.
Dəfn yürüşü noyabrın 19-da saat 09:00-da başladı. Yürüş Tophanə (Tophane), Qaraköy (Karaköy), Qalata körpüsü, Eminönü və Gülhanə parkından (Gülhane Parkı) keçərək Sarayburnuna çatdı. Siz cənazənin İstanbuldan keçdiyi yolu izləyirsinizsə, bu yerlər onun dənizdəki köçürülmələrdən əvvəl quruda keçdiyi hissəni göstərir.
Saat 12:42-də Atatürkün nəşi Zafer torpedo gəmisinə keçirildi. Saat 13:20-də isə Yavuz zirehli döyüş gəmisinə keçirildi. Qeydə alınmış bu iki vaxt səfərin ayrı-ayrı mərhələlərini göstərir. Yavuz həmin axşam tabutu İzmitə gətirdi.
Saat 20:23-də tabut Atatürkün ölkə daxilindəki səfərlərində istifadə etdiyi qatarın ağ vaqonuna qoyuldu. İzmitdən səfər dəmir yolu ilə davam etdi. Beləliklə, İstanbulda dəfn yürüşü, gəmilərlə daşınma və Ankaraya qatar səfəri bir-birini izlədi.
Cənazə noyabrın 20-də Ankaraya çatdı. Ankara vağzalında onu Prezident İsmət İnönü, Məclis sədri Əbdülxaliq Renda və Baş Qərargah rəisi Fevzi Çakmak qarşıladılar. Noyabrın 21-də Ankaradakı dəfn yürüşünü doqquz xarici ölkənin hərbi bölmələri müşayiət etdi.
Atatürkün nəşi 21 noyabr 1938-ci ildə Ankaradakı Etnoqrafiya Muzeyində müvəqqəti dəfn yerinə qoyuldu. Anıtqəbir isə daha sonrakı mərhələyə aiddir. Nəş onun vəfatının on beşinci ildönümündə, 10 noyabr 1953-cü ildə oraya köçürüldü. Bu tarixləri ayırd etməklə siz cənazənin aparıldığı yerləri qarışdırmadan dəfn prosesini izləyə bilərsiniz.
Otaq və dəfn mərasimi haqqında təfərrüatlar
Atatürkün yatağını örtən Türkiyə bayrağının öz tarixçəsi var. Bayraq ipək atlas üzərində dival tikməsi ilə hazırlanıb. Onu Dolmabağça sarayına Olqunlaşma İnstitutu (Olgunlaşma Enstitüsü) təqdim edib. Bu məlumat otaqdakı yataq örtüyünə aiddir. Dəfn zamanı tabuta bükülmüş bayraq isə ayrı idi.
TRT Haberin 2019-cu ildə yayımladığı reportajda onun müalicəsindən qalan başqa maddi izlər də təsvir olunurdu. Atatürkün xəstəliyi zamanı istifadə edilmiş bəzi dərmanlar vəfat etdiyi otağın qarşısındakı hamamın giriş şkafında saxlanılırdı. Reportaj bu əşyaların 09:05-lə yadda qalan yataq otağına yaxın yerdə olduğunu göstərir.
Cənazə namazı ilə bağlı qərardan əvvəl də konkret bir fikir mübadiləsi olmuşdu. Makbulə Atadan (Makbule Atadan) bu barədə sual qaldırdıqdan sonra dini işlər rəhbəri Rifat Börəkçinin rəyi soruşuldu. O, namazın məsciddən kənarda da qılına biləcəyini bildirdi. Daha sonra namaz sarayın Müayidə salonunda qılındı.
Ankarada Böyük Millət Məclisinin qarşısındakı fəxri qarovul növbəsi qeydə alınmış cədvəl üzrə təşkil olundu. Növbə noyabrın 20-si saat 10:30-dan noyabrın 21-i saat 09:00-dək davam etdi. Hər biri altı zabitdən ibarət qırx beş qarovul postu iştirak etdi. Bu rəqəmlər dəfn mərasimindəki qarovul növbəsinin müddətini və təşkilini dəqiq göstərir.
Tez-tez verilən suallar
Atatürk son aylarında hansı xəstəlikdən əziyyət çəkirdi?
Həkimlərin hesabatında onun qaraciyər xəstəliyinin sirroz olduğu göstərilirdi. O, 1938-ci il ərzində müalicə aldı. Noyabrın 7-də qarın boşluğundan səkkiz litr maye çıxarıldı. Noyabrın 8-də ikinci dəfə ağır komaya düşdü və iki gün sonra vəfat etdi.
Atatürk dəqiq harada vəfat edib?
O, İstanbulda Dolmabağça sarayının şəxsi yaşayış bölməsindəki 71 nömrəli otaqda vəfat edib. Otaq Mavi salonla Çəhrayı salonun arasındadır. Onun iş otağı bilavasitə qonşuluqdakı 69 nömrəli otaqda yerləşirdi.
Yataq otağındakı saat niyə 09:05-i göstərir?
Atatürk 10 noyabr 1938-ci ildə saat 09:05-də vəfat edib. Bu vaxtı göstərən saat Nuri Conkərin hədiyyəsi idi. Vikipediyanın ingilisdilli məqaləsində həmin saat saraydakı cari vaxta uyğun qurulan digər saatlardan fərqləndirilir.
1938-ci ildəki dəfn mərasiminin son ünvanı Anıtqəbir idi?
1938-ci ildəki dəfn mərasimi noyabrın 21-də Atatürkün nəşinin müvəqqəti olaraq Ankaradakı Etnoqrafiya Muzeyinə qoyulması ilə başa çatdı. Nəş muzeydən Anıtqəbirə 10 noyabr 1953-cü ildə köçürüldü. Həmin gün onun Dolmabağçada vəfatından on beş il keçirdi.
Mənbələr
- Milli Müdafiə Nazirliyi — Atatürkün vəfatı ata.msb.gov.tr
- Atatürk Ensiklopediyası — Atatürkün cənazəsinin İstanbuldan Ankaraya aparılması ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Milli Müdafiə Nazirliyi — Atatürk xronologiyası ata.msb.gov.tr
- İstanbul Valiliyi — Atatürk ataturk.istanbul.gov.tr
- Atatürk Ensiklopediyası — Atatürk və Dolmabağça sarayı ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin Mədəniyyət Portalı — Dolmabağça sarayı kulturportali.gov.tr
- Vikipediya — Dolmabağça sarayı en.wikipedia.org
- TRT Haber — 71 nömrəli otaqda 81 illik hüzn trthaber.com
- Vikipediya — Mustafa Kamal Atatürkün ölümü və dövlət dəfn mərasimi tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Mustafa Kamal Atatürkün ölümü və dövlət dəfn mərasimi en.wikipedia.org
- Atatürk Ensiklopediyası — Atatürkün nəşinin Anıtqəbirə köçürülməsi ataturkansiklopedisi.gov.tr
FAQ
Atatürk nə vaxt və harada vəfat edib?
Atatürk 10 noyabr 1938-ci il, cümə axşamı saat 09:05-də İstanbulun Dolmabağça sarayındakı 71 nömrəli otaqda vəfat edib.
Dolmabağçadakı bütün saatlar 09:05-də dayanıb?
Atatürkün yataq otağındakı saat 09:05-i göstərir. Vikipediyanın ingilisdilli məqaləsində bu saat sarayın digər saatlarından fərqləndirilir: digər saatlar cari vaxta uyğun qurulur.
Atatürkün cənazə namazı harada qılınıb?
Cənazə namazı 19 noyabr 1938-ci il səhər Dolmabağça sarayının Müayidə salonunda qılınıb. Namaza Mehmet Şərafəddin Yaltkaya imamlıq edib.
Atatürkün cənazəsi 1938-ci ildə birbaşa Anıtqəbirə aparılıb?
Xeyr. Onun nəşi 21 noyabr 1938-ci ildə Ankaradakı Etnoqrafiya Muzeyində müvəqqəti dəfn yerinə qoyulub. Nəşi 10 noyabr 1953-cü ildə Anıtqəbirə köçürülüb.
Image: Dolmabahçe Sarayı6.jpg — Sitomon, CC BY-SA 2.0
