Zonquldakın tarixi və adının mənşəyi: kömürdən əvvəl

Zonquldakın tarixi: qədim yaşayış məskənləri olan bölgədə mədən şəhəri

Müasir Zonquldak (Zonguldak) kömür mədənləri ətrafında formalaşıb. Mədənlərin açılması hövzəyə yerli və xarici sərmayə gətirib. Ancaq indiki ilin tarixi daha qədim dövrlərə gedib çıxır. Filyosdakı Tios e.ə. VII əsrdə Miletin (Milet) koloniyası kimi yaranıb. Qaradəniz Ereğlisində (Karadeniz Ereğli) mağaralar və keçmiş Bizans kilsəsi həmin qədim keçmişin başqa bir hissəsini qoruyur.

Siz Zonquldakın tarixini araşdırarkən müasir şəhəri bu qədim yaşayış məskənlərindən fərqləndirin. Zonquldak 1899-cu ildə qəza, 1 aprel 1924-cü ildə isə il statusu alıb. Tios e.ə. 70-ci ildə Roma hakimiyyətinə keçib. Bu tarixlər vahid şəhərin fasiləsiz keçmişinə deyil, bölgənin ayrı-ayrı yerlərinə aiddir.

Zonquldak adının mənşəyi nədir?

Zonquldak adının mənşəyi hələ də qeyri-müəyyəndir. TDV İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) adın mənşəyinin dəqiq bilinmədiyini bildirir. Bir izaha görə, ad Sandra çayı ilə əlaqələndirilən Sandraka və ya Sandarake yaşayış məskənindən gəlir. Bu nəzəriyyə müasir adın kökünü daha qədim yaşayış məskəninin adında axtarır.

Başqa bir izah Zonquldak adını “zongalık”, “zungalık” və ya “zungurak” sözləri ilə bağlayır. Bu sözlər qamışlığı və bataqlıq ərazini bildirir. Həmin yozuma görə, tələffüzdəki dəyişikliklər tədricən indiki adı yaradıb. Beləliklə, bu ehtimal adın başlanğıcını Sandrakanın adında deyil, ərazinin təbii xüsusiyyətlərinin təsvirində görür.

Mədəniyyət Portalının (Kültür Portalı) verdiyi digər iddia Fransa və Belçika mədən işletməçiləri ilə bağlıdır. Bu iddiaya görə, onlar Göldağının ətrafı üçün “Zone Gheul Dagh” ifadəsini işlədiblər və şəhərin adı buradan yaranıb. Bu, müəyyən şəxslərə aid edilən bir izah olaraq qalır. Onu Zonquldak adının yaranması barədə təsdiqlənmiş məlumat kimi təqdim etmək olmaz.

Daha əvvəl sənədə düşmüş bir forma da əhəmiyyətlidir. Türkcə Vikipediyanın məlumatına görə, 1519-cu il tarixli Osmanlı vergi dəftərində “Songuldayık” yer adı var. Siz bu tarixli qeydi adın mənasına dair rəqabət aparan izahlardan ayıra bilərsiniz. Sənəddəki yazılış adın həmin sənəddə necə verildiyini göstərir. Ancaq təkbaşına hansı mənşə izahının doğru olduğunu müəyyən etmir.

Ad dövrün inzibati vəziyyətini göstərən bir ifadədə də işlənib. Rəsmi yazışmalarda 1896-cı ilədək “Zonguldak nam mevki”, yəni Zonquldak adlanan yer ifadəsindən istifadə olunub. Bu ifadə onun 1899-cu ildə qəza statusu almasından əvvəlki dövrə aiddir. Həmin vaxt Zonquldak hələ Elvan kəndinin bir məhəlləsi idi.

Kömür müasir Zonquldakı necə formalaşdırdı?

Müasir şəhərin yaranmasını kömür izah edir. Ereğli hövzəsində kömürün tapılması II Mahmudun (II. Mahmud) hakimiyyəti dövrünə aid edilir. Hasilatın başlanması isə Əbdülməcidin hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir. Deməli, yataqların kəşfi və işlənməsi hövzənin mədənçilik tarixində ayrı-ayrı mərhələlərdir.

Mədənlərin açılması bölgəyə həm yerli, həm də xarici sərmayə gətirib. Zonquldak İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi (Zonguldak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü) müasir şəhərin yaranmasını bu proseslə izah edir. Qurumun məlumatında şəhərin formalaşması birbaşa mədən fəaliyyəti və sərmayə ilə əlaqələndirilir.

1905-ci il Kastamonu vilayət salnaməsi yaşayış məskəni haqqında daha ətraflı təsəvvür yaradır. Orada Zonquldakın mərkəzində 250 ev təsərrüfatı, iki kilsə, bir məscid, beş mehmanxana və dörd fabrik qeydə alınıb. Bu rəqəmlər evləri, dini binaları, qonaqlama yerlərini və sənaye müəssisələrini eyni inzibati təsvir daxilində göstərir.

Siz tarixi gündəlik həyatla əlaqələndirmək istəyirsinizsə, həmin 250 ev təsərrüfatından başlayın. Onlar mədən qəsəbəsinin fabriklər və mehmanxanalarla yanaşı insanların yaşadığı bir yer olduğunu göstərir. İki kilsə və bir məscid də 1905-ci ildə mərkəzdə qeydə alınmış dini binalar haqqında konkret məlumat verir.

1 dekabr 1940-cı ildə mədənlərin mülkiyyətində dəyişiklik baş verib. Yerli sahibkarlara məxsus kömür mədənləri milliləşdirilib və Ereğli Kömür Müəssisəsi (Ereğli Kömürleri İşletmesi Müessesesi) daxilində birləşdirilib. Beləliklə, müasir Zonquldakın yaranmasına təkan vermiş mədənlərin idarə olunması dəyişib.

Fransa qüvvələri və il statusuna gedən yol

Fransa qüvvələri 8 mart 1919-cu ildə Zonquldaka qoşun çıxarıb. Məqsədləri kömür bölgəsinə nəzarət etmək idi. Beləliklə, kömür şəhərin tarixində həm şəhər inkişafının təməli, həm də hərbi müdaxilənin bəyan edilmiş hədəfi kimi yer alır.

Zonquldak 1 iyun 1920-ci ildə mütəsərriflik statusu alıb. Milli Mübarizə dövründəki müqavimətdən sonra Fransa qüvvələri 21 iyun 1921-ci ildə buradan çıxıb. İnzibati dəyişiklik və qoşunların getməsi ayrı hadisələrdir. İnzibati dəyişiklik Fransa qüvvələrinin hələ bölgədə olduğu vaxt baş verib.

1 aprel 1924-cü ildə Zonquldak Respublika elan edildikdən sonra yaradılan ilk il olub. Elvan kəndinin məhəlləsindən 1899-cu ildə qəzaya, sonra 1920-ci ildə mütəsərrifliyə çevrilməsi inzibati mərhələlərin aydın ardıcıllığını göstərir.

Qədim Tios və Bizans dövründə Ereğli

Tios Çaycuma rayonunun Filyos qəsəbəsində yerləşir. E.ə. VII əsrdə Milet koloniyası kimi salınıb və e.ə. 70-ci ildə Roma hakimiyyətinə keçib. Bizans dövründə yepiskopluq mərkəzinə çevrilib. Bu mərhələlər Filyosun tarixinin mədən şəhərinin yaranmasından çox əvvəl başladığını göstərir.

Tiosda qazıntılar 2006-cı ildə başlayıb. Akropoldakı işlər zamanı e.ə. VI əsrə aid tikili qalıqları, Roma məbədi və orta əsr kilsəsi aşkar edilib. Bu qalıqlar eyni arxeoloji ərazidə müxtəlif dövrləri təmsil edir. Müasir yaşayış məskəni qədim şəhərin kənarında inkişaf edib. Bu da qədim qalıqların qorunmasına və araşdırılmasına kömək edib.

Qaradəniz Ereğlisində Cəhənnəmağzı mağaraları (Cehennemağzı Mağaraları) qorunur. Kompleks Roma və Bizans dövrlərində istifadə edilmiş, bir-birinə qonşu üç mağaradan ibarətdir. Kilsə mağarasında dövründən qalan döşəmə mozaikası bitki və həndəsi naxışlarla bəzədilib. Şərq divarına bir apsida açılır.

Digər Bizans tikilisi Ereğlinin Orhanlar məhəlləsində qalır. Orta məscid (Orta Cami) də adlanan Orhanqazi məscidi (Orhangazi Cami) əvvəlcə Ayasofya kilsəsi (Ayasofya Kilisesi) kimi tikilib, sonradan məscidə çevrilib. Onun tarixi indiki binanı əvvəlki dini istifadəsi ilə bağlayır.

Digər tarixi təfərrüatlar

Tieionun adı Perqamonla (Pergamon) əlaqəli bir şəxs haqqında məlumatda da keçir. Bartın Universitetinin (Bartın Üniversitesi) qazıntı haqqında təqdimatında bildirilir ki, Strabon (Strabon) Perqamon çarlığının banisi Filetayrosun (Filetairos) doğulduğu yer kimi Tieionu göstərib. Bu, Tios kimi tanınan yaşayış məskəninin konkret bir tarixi şəxslə əlaqəsini də ortaya qoyur.

Çaycumanın Akçahatipler kəndindəki məscidin taxta künclərində çantı tikinti sistemi daxilində “kurtboğazı” birləşməsindən istifadə olunub. Burada tikinti təfərrüatı binanı anlamaq üçün konkret ipucu verir. Taxta birləşmələr onun tarixləndirilməsi məsələsi ilə yanaşı tarixi maraq doğuran xüsusiyyətlərindəndir.

Akçahatipler məscidinin tikinti kitabəsi yoxdur. Qərbindəki bulağın isə hicri 1260-cı ilə aid kitabəsi var. Bu tarix miladi 1844–1845-ci illərə uyğun gəlir. Siz ərazinin xronologiyasını araşdırarkən həmin tarixi bulağa aid edin. Bu, məscidin özünün tikinti kitabəsi deyil.

Çaycumanın Kadıoğlu kəndində 2008-ci ildə aşkar edilən mozaikalar mühafizə qərarının verilməsinə və Qaradəniz Ereğli Muzeyi Müdirliyinin xilasedici qazıntı aparmasına səbəb olub. Mozaikalardan birində Likurq (Lykurgos) və Ambrosiya (Ambrosia) təsvir edilir. Mifoloji səhnədə Frakiya hökmdarı Likurqun Dionisi (Dionysos) təhqir etdikdən sonra üzüm bağında Ambrosiyaya hücum etməsi göstərilir.

Xronologiya

• E.ə. VII əsr: İndiki Filyosda Tios Milet koloniyası kimi salınıb.
• E.ə. 70-ci il: Tios Roma hakimiyyətinə keçib.
• 1519: Məlumata görə, Osmanlı vergi dəftərində Songuldayık adı qeydə alınıb.
• 1844–1845: Akçahatipler kənd məscidinin yanındakı bulağın kitabəsi bu dövrə aiddir.
• 1899: Zonquldak qəza statusu alıb.
• 8 mart 1919: Fransa qüvvələri kömür bölgəsinə nəzarət etmək üçün qoşun çıxarıb.
• 1 iyun 1920: Zonquldak mütəsərriflik olub.
• 21 iyun 1921: Fransa qüvvələri Zonquldakdan çıxıb.
• 1 aprel 1924: Zonquldak il statusu alıb.
• 1 dekabr 1940: Yerli sahibkarlara məxsus mədənlər milliləşdirilib.
• 2006: Tiosda qazıntılar başlayıb.
• 2008: Kadıoğlu mozaikalarında xilasedici qazıntı başlayıb.
• 9 dekabr 2016: Zonquldak Mədən Muzeyi ziyarətçilərə açılıb.

Mədənçilik tarixinin muzeylə qovuşduğu yer

Zonquldak Mədən Muzeyi (Zonguldak Maden Müzesi) 9 dekabr 2016-cı ildə Baştarla məhəlləsində açılıb. Muzey TTK-nın təlim mədəninin yanında yerləşir. Şəhərin kömür tarixini izləyən ziyarətçi kimi siz muzeyin yerləşdiyi yerdə onun mədən obyekti ilə əlaqəsini görə bilərsiniz. Muzeyin açılışı kömür hövzəsinin inkişafına söykənən tarixə yaxın dövrdən bir tarix əlavə edir.

Tez-tez verilən suallar

Zonquldak adı nə deməkdir?

Adın mənşəyinə dair heç bir izah qəti təsdiqlənməyib. Ehtimallar onu Sandraka və ya Sandarake ilə, qamışlıq və bataqlığı bildirən sözlərlə, yaxud xarici işletməçilərə aid edilən “Zone Gheul Dagh” ifadəsi ilə əlaqələndirir.

Zonquldak qədim şəhər kimi yaranıb?

Müasir şəhər kömür mədənçiliyi və sərmayə hesabına formalaşıb. Filyosdakı Tiosun tarixi isə daha qədimdir. O, e.ə. VII əsrdə Milet koloniyası kimi yaranıb.

Zonquldak nə vaxt il statusu alıb?

1 aprel 1924-cü ildə il statusu alıb. Respublika elan edildikdən sonra yaradılan ilk il olub.

Bizans dövründən nə qalıb?

Cəhənnəmağzı mağaralarından Bizans dövründə istifadə olunub. Qaradəniz Ereğlisindəki indiki Orhanqazi məscidi əvvəlcə Bizansın Ayasofya kilsəsi kimi tikilib.

Mənbələr

1. Vikipediya — Zonquldak tr.wikipedia.org
2. TDV İslam Ensiklopediyası — Zonquldak islamansiklopedisi.org.tr
3. Mədəniyyət Portalı — Zonquldak haqqında ümumi məlumat beta.kulturportali.gov.tr
4. Vikipediya — Zonquldak ili en.wikipedia.org
5. Zonquldak İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Tarixçə zonguldak.ktb.gov.tr
6. Mədəniyyət Portalı — Filyos Tios arxeoloji ərazisi kulturportali.gov.tr
7. Bartın Universiteti — Zonquldak Tieion qədim şəhərinin qazıntısı bauam.bartin.edu.tr
8. Mədəniyyət Portalı — Cəhənnəmağzı mağaraları kulturportali.gov.tr
9. Mədəniyyət Portalı — Orhanqazi məscidi / Ayasofya kilsəsi kulturportali.gov.tr
10. Arif Mısırlı — Akçahatipler kənd məscidi, TÜBA-KED, 2022 dergipark.org.tr
11. Arif Mısırlı — Akçahatipler kənd məscidi, tam mətn dergipark.org.tr
12. Zonquldak Bülent Ecevit Universiteti — Kadıoğlu mozaikaları arkeoloji.beun.edu.tr
13. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Türkiyənin ilk mədən muzeyi basin.ktb.gov.tr

FAQ

Image: Zonguldak 51.jpg — İncelemeelemani, CC BY-SA 4.0