Yalova kiçik şəhərdir, amma yaddaşı əsrlərə uzanır. Romalılar, bizanslılar, səlcuqlar və osmanlılar burada iz qoyublar. Səyahət planlaşdırırsınızsa və ya araşdırma yazırsınızsa, bu bələdçidə əsas tarixi mərhələləri tapa bilərsiniz. Şəhərin adının niyə hələ də müzakirə olunduğunu da öyrənəcəksiniz.
Yalova tarixi: Bitiniyadan Romaya
Qədim coğrafiyada Yalova və Termal rayonu Bitiniyaya (Bitinya) daxil idi. Bu bölgənin öz hökmdarları vardı. Onların sonuncusu IV Nikomed (IV. Nikomedes) torpaqlarını Romaya vəsiyyət etdi. Beləliklə, Yalova ərazisi e.ə. 74-cü ildə Roma hakimiyyətinə keçdi.
Roma imperiyası 395-ci ildə iki yerə bölündü. Yalova şərq hissəsinin, yəni Bizansın idarəçiliyində qaldı.
Ətrafdakı dağların və bulaqların da qədim adları vardı. Yalovanın cənubundakı Samanlı dağları Arganthonios adlanırdı. Yaxınlıqdakı isti bulaqlar isə Pythia Therma kimi tanınırdı. Bu gün gördüyünüz termal ənənənin adı da çox qədimə gedib çıxır.
Səlcuqlar, səlibçilər və Bafeus döyüşü
21 oktyabr 1096-cı ildə səlcuqlar Kibotosda səlibçilərin ön dəstəsini məğlub etdilər. Bura indiki Hersek yaxınlığındadır. Bu toqquşma Yalova sahilinin artıq o vaxt sərhəd bölgəsi olduğunu göstərir.
Növbəti mühüm tarix 27 iyul 1302-ci ildir. Osman Qazinin (Osman Gazi) qüvvələri Bafeus döyüşündə (Bafeus Muharebesi) Bizans ordusunu məğlub etdilər. Döyüş Hersek və Yalakdere çayının mənsəbi ətrafında baş verdi.
Yalova nə vaxt Osmanlı hakimiyyətinə keçib?
Bu məsələdə mənbələr fərqli məlumat verir. Hər hansı tarixi sitat gətirməzdən əvvəl bunu bilməlisiniz.
TDV İslam Ensiklopediyasına görə, Yalova və ətrafı 1326-cı ildə tamamilə türklərin əlinə keçib. Yalova Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi isə başqa hadisəni təsvir edir. İdarənin məlumatında Yalakonya və Çobankalenin Əmir Əli (Emir Ali) tərəfindən 1337-ci ildə alındığı bildirilir. Ərazinin Osmanlı torpaqlarına qatılması həmin hadisə ilə əlaqələndirilir.
Bu iki məlumat fərqli mərhələləri təsvir edə bilər. Hər halda, XIV əsrin ortalarında bölgə Osmanlı hakimiyyətində idi.
Yalova adının mənşəyi
Üç izah irəli sürülür. Heç biri qəti qəbul edilməyib.
Yalıova. Bu nəzəriyyə sahil mənasını verən yalı ilə düzənlik mənasını verən ova sözlərini birləşdirir. Belə oxunduqda Yalova sadəcə «sahil kənarındakı düzənlik» deməkdir. Bu, yerin sadə coğrafi təsviridir.
Yalakonya. XV əsrin bəzi Osmanlı tarixçiləri Yalakonya adlı qadına məxsus qaladan bəhs edirlər. Digər iddiaya görə, şəhər adını həmin qaladan alıb.
Yalakova. XV və XVI əsr tarixçiləri bu ərazi üçün Yalakova və Yalakabad adlarını işlədiblər. Bu formalar bəzi müəllifləri Yalova adını Yalakovadan törətməyə sövq edib.
TDV İslam Ensiklopediyasında Yalova məqaləsinin müəllifi Metin Tuncel Yalakova izahına etiraz edir. O, şəhərdən təxminən 27 kilometr şərqdə yerləşən Yalakdere deltasına diqqət çəkir. Onun fikrincə, bu məsafə Yalıova mənşəyini daha məntiqli edir.
Osmanlı əsrlərində Yalova
XVI əsrdən şəhər mərkəzində mühüm bir abidə qalıb. Rüstəm Paşa məscidini (Rüstem Paşa Camii) Qanuni Sultan Süleymanın sədrəzəmi Rüstəm Paşa tikdirib. Altınova rayonunun Hersek yaşayış məntəqəsindəki Hersekzadə Əhməd Paşa məscidi (Hersekzade Ahmet Paşa Cami) isə yonma daş işləmələri ilə seçilir.
XVII əsrə aid bir təsvir də var. Övliya Çələbi Yalovanı 700 evi, yeddi məscidi, üç karvansarası, bir hamamı və təxminən 40–50 dükanı olan yaşayış məntəqəsi kimi təsvir edib. Şəhər kiçik olsa da, gündəlik həyat üçün lazım olan tikililəri vardı.
Təbiət şəhəri sınağa çəkməyə davam edirdi. 25 may 1719-cu il və 10 iyul 1894-cü il zəlzələlərinin hər ikisi yaşayış məntəqəsinə ağır zərər vurdu.
Termal: adlarında saray tarixini yaşadan hamamlar
İsti bulaqlar Yalovanın şöhrətini formalaşdırıb. Termaldakı Osmanlı dövrünə aid iki hamamın adının öz hekayəsi var:
- Qurşunlu hamamı (Kurşunlu Hamamı) adını qurğuşunla örtülmüş damından alıb. Türkcədə kurşun qurğuşun deməkdir.
- Validə hamamı (Valide Hamamı) Sultan Əbdülməcidin anası Bəzmialəm Validə Sultanla (Bezmialem Valide Sultan) əlaqələndirilir. Onun burada müalicə aldığı deyilir.
II Əbdülhəmidin dövründə termal kompleks yeniləndi. Otel və restoran kimi binalar əlavə edildi. Bununla Termalda gecələmək üçün imkanlar genişləndi.
İşğal, Atatürk və yerini dəyişən köşk
Yalovanın yunan işğalı 7 avqust 1920-ci ildə başladı. İşğal 19 iyul 1921-ci ildə başa çatdı.
1929-cu ildə Mustafa Kamal Atatürk üçün Yeriyən köşk (Yürüyen Köşk) tikildi. Bu ad həqiqi bir hadisəni ifadə edir. Hekayəsi növbəti bölmədədir.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Şəhərin adını daşıyan su nişanı. «Raşid tarixi»nin bir nüsxəsinə əlavə edilmiş Yalova kağızı nümunəsində su nişanı var. Burada üslublaşdırılmış məscid təsviri, Yalakabad adı və 1158/1745 tarixi görünür. Növbəti dəfə əsginası işığa tutub solğun təsviri görəndə xatırlayın: Yalova kağızında da vaxtilə belə bir nişan vardı. Həmin nişanda şəhərin öz adı yer alırdı.
- Ağacı qorumaq üçün yeri dəyişdirilən ev. Yeriyən köşk relslər üzərində təxminən beş metr sürüşdürülüb. Məqsəd yanındakı çinarın bir budağının kəsilməsinə yol verməmək idi.
- Mətbəxsiz köşk. Termaldakı Atatürk köşkündə (Atatürk Köşkü) mətbəx nəzərdə tutulmayıb. Yanğından qorunmaq üçün mətbəxdən imtina edilib.
- Kilsəyə çevrilən hamam. Çiftlikköydəki Qara kilsənin (Kara Kilise) VI əsrdə hamam kimi fəaliyyət göstərdiyi bildirilir. VIII və IX əsrlərdə isə bina kilsə kimi istifadə olunub.
Rayondan vilayətə və 1999-cu il zəlzələsi
1995-ci ildə Yalova İstanbuldan ayrılaraq ayrıca vilayət oldu.
17 avqust 1999-cu ildə Gölcük zəlzələsi şəhərdə böyük dağıntılara səbəb oldu. Bu tarix şəhərin müasir yaddaşında həlledici yer tutur.
Çobankale: qazıntılarla üzə çıxan keçmiş
Yalovanın tarixi hələ də üzə çıxarılır. Çobankaledə arxeoloji işlər 2017-ci ildə Bursa Muzeyinin rəhbərliyi ilə təmizləmə işi kimi başladı. Prof. Dr. Selçuk Seçkin 2021-ci ildə qazıntı rəhbəri təyin edildi. 2024-cü il mövsümündə komanda iç qalanın müəyyən sahələrində qazıntı apardı.
Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin 1337-ci ildə Əmir Əlinin fəthi ilə əlaqələndirdiyi Çobankale elə buradır. Əraziyə baş çəksəniz, yazılı tarixlə torpaqdan çıxan izlərin bir gün qovuşa biləcəyi bir yer görəcəksiniz.
Tarixi xronologiya
- E.ə. 74: Yalova ərazisi Bitiniya ilə birlikdə Roma hakimiyyətinə keçir.
- 395: İmperiya bölündükdən sonra Yalova şərq hissəsinin — Bizansın hakimiyyətində qalır.
- 21 oktyabr 1096: Səlcuqlar Hersek yaxınlığındakı Kibotosda səlibçilərin ön dəstələrini məğlub edirlər.
- 27 iyul 1302: Osman Qazi Bafeus döyüşündə qalib gəlir.
- 1326 / 1337: Mənbələr Osmanlı hakimiyyətinin qurulması üçün fərqli tarixlər göstərir.
- XVI əsr: Rüstəm Paşa məscidi tikilir.
- 25 may 1719: Zəlzələ böyük dağıntılara səbəb olur.
- 1745: Yalova kağızındakı su nişanında bu tarix və Yalakabad adı yer alır.
- 10 iyul 1894: Başqa bir zəlzələ şəhərə zərər vurur.
- 7 avqust 1920: Yunan işğalı başlayır.
- 19 iyul 1921: Yunan işğalı başa çatır.
- 1929: Atatürk üçün Yeriyən köşk tikilir.
- 1995: Yalova vilayət olur.
- 17 avqust 1999: Gölcük zəlzələsi şəhəri viran qoyur.
- 2017: Bursa Muzeyinin rəhbərliyi ilə Çobankaledə işlər başlayır.
- 2024: İç qalada qazıntılar davam edir.
Tez-tez verilən suallar
Yalova adı nə deməkdir?
Yalıova nəzəriyyəsinə görə, ad «sahil düzənliyi» deməkdir. Digər izahlar onu Yalakova ilə və ya Yalakonya adlı qala ilə bağlayır. Metin Tuncel Yalıova izahına üstünlük verir.
Qədim dövrdə Yalova necə adlanırdı?
Ərazi Bitiniyaya daxil idi. Samanlı dağları Arganthonios, isti bulaqlar isə Pythia Therma adlanırdı.
Yalova nə vaxt vilayət olub?
1995-ci ildə İstanbuldan ayrıldıqdan sonra.
Yalova nə vaxt Osmanlı hakimiyyətinə keçib?
TDV ensiklopediyası 1326-cı ili göstərir. Vilayətin mədəniyyət idarəsi isə Əmir Əlinin Yalakonya və Çobankaleni 1337-ci ildə almasını təsvir edir.
Yalovada hansı zəlzələlər baş verib?
25 may 1719, 10 iyul 1894 və 17 avqust 1999-cu il zəlzələləri.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Yalova, Metin Tuncel islamansiklopedisi.org.tr
- Yalova Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Yalovanın tarixi yalova.ktb.gov.tr
- Yalova Vilayət Milli Təhsil İdarəsi — Şəhərimiz Yalova yalova.meb.gov.tr
- Yalova Vilayət Milli Təhsil İdarəsi — Şəhərimiz Yalova, səhifə 124 yalova.meb.gov.tr
- Vikipediya — Yalova tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Yalova vilayəti en.wikipedia.org
- Yalova Bələdiyyəsi — Tarixi tikililər yalova.bel.tr
- Mədəniyyət Portalı — Hersekzadə Əhməd Paşa məscidi beta.kulturportali.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Canlandırılan ünsür: İbrahim Mütefferika Kağız Muzeyi, Esin Ekinci kulturportali.gov.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Türkiyə Muzeyləri — Yalova Atatürk köşkü turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr
- MSGSÜ Açıq Giriş — 2024-cü il Yalova/Altınova Çobankale qazıntı işləri acikerisim.msgsu.edu.tr
Image: Yalova Thermal Baths.jpg — Chapultepec, CC BY 4.0