Uyğur xaqanlığı nə idi?
Uyğur xaqanlığı Monqolustan çöllərində yaranmış türk dövləti idi. 744-cü ildə Qutluq Bilgə Kül xaqanın hakimiyyəti altında qurulmuşdu. İlk hökmdarları üsyan nəticəsində hakimiyyətə gəlmişdilər. 742-ci ildə uyğurlar, karluqlar və basmıllar İkinci Türk xaqanlığına qarşı üsyana qalxdılar. İki il sonra uyğurların öz dövləti vardı.
Dövlətin əsas ərazisi indiki Monqolustanda, Orxon (Orhun) bölgəsində idi. Xaqanlıq ən qüdrətli dövründə Tuva, Buryatiya (Buryatya), Tarım hövzəsinin şimalı və Daxili Monqolustanın şərqindəki ərazilərin bir hissəsinə nəzarət edirdi. Bu, Daxili Asiyada böyük bir ərazi demək idi. Dövlətin mərkəzində yaşayan əhali Selenqa (Selenga) və Orxon vadilərində məskunlaşmışdı. Onlar türk dilində danışırdılar. Köçəri maldarlıq dolanışıqlarında mühüm yer tuturdu.
Uyğurların şəhərlərdə məskunlaşmış türklər olması barədə yayğın fikir qismən doğrudur. Bu türklər həqiqətən şəhərlərdə məskunlaşmışdılar. Ancaq xaqanlıq dövründə kitab çap etmirdilər. Bu fərq vacibdir. Aşağıda həmin məsələyə qayıdacağıq.
Uyğur xaqanlığının tarixi: üsyandan süquta
Bu tarixin hadisələri sürətlə cərəyan edib. Xaqanlığın ömrü bir əsrdən də az olub.
- İlk xaqan Qutluq Bilgə Kül 744–747-ci illərdə hökmranlıq edib.
- Ondan sonra hakimiyyətə gələn Bayan Çor 747–759-cu illərdə hökmranlıq edib.
- Təxminən 762-ci ildə Bögü xaqan maniheizmi qəbul edib və bu inanc dövlət dininə çevrilib.
- 840-cı ildə Yenisey qırğızları Ordu-Balığı ələ keçirib dağıdıblar.
840-cı ildəki süqut xaqanlığın Monqolustandakı mərkəzi hakimiyyətinə son qoydu. Amma uyğurlar bir xalq kimi yox olmadılar. Uyğur dəstələri Qansuya (Gansu), həmçinin Turfan, Kuça, Qaraşəhər və Beşbalıq ətrafındakı ərazilərə köçdülər. Siz bu adları yadda saxlayın. Uyğur mədəniyyətinin sonrakı səhifələri həmin yerlərdə yazıldı.
Uyğur xaqanlığının xəritəsi: harada yerləşirdi?
Monqolustanın mərkəzindəki Orxon vadisini gözünüzün önünə gətirin. Dövlətin əsas mərkəzi burada idi. Xaqanlığın təsiri buradan şimala, Tuva və Buryatiya istiqamətinə uzanırdı. Cənubda və qərbdə Tarım hövzəsinin şimalına çatırdı. Şərqdə isə Daxili Monqolustanın bəzi ərazilərinə yayılırdı.
Siz xəritə axtarırsınızsa, ucqarlardakı sərhədlərin qeyri-dəqiq göstərilməsinə hazır olun. Mənbələr xaqanlığın ən qüdrətli dövründə nəzarət etdiyi torpaqları təsvir edir. Həmin torpaqlar sabit sərhəd xətti ilə deyil, geniş bölgə adları ilə göstərilir. Sərhədləri kəskin xətlə çəkilmiş xəritə təsviri vasitədir; ölçülərək müəyyənləşdirilmiş sərhədi göstərmir.
Uyğur xaqanlığının paytaxtı: Ordu-Balıq
Paytaxt Ordu-Balıq idi. Şəhərin adı onun nə olduğunu sizə izah edir. Qədim türk dilində ordu hökmdarın düşərgəsi, balık isə şəhər deməkdir. Beləliklə, adın mənası təxminən «hökmdarın düşərgə-şəhəri»dir.
Bu gün şəhərin xarabalıqları Qarabalqasun (Karabalgasun) adlanır. Onlar Monqolustanın Orxon vadisində, Qaraqorumdan (Karakurum) təxminən 30 kilometr şimalda yerləşir. Siz nə vaxtsa Monqolustana səfər planlaşdırsanız, axtarmalı olduğunuz ərazi buradır.
Xarabalıqlar Orxon Vadisinin Mədəni Landşaftı ərazisində yerləşir. UNESCO bu landşaftı 2004-cü ildə Dünya İrsi Siyahısına daxil edib.
Şəhərdə kimlər yaşayırdı? Mənbələr bir neçə qrupu sadalayır:
- uyğur hökmdar ailəsi;
- əyanlar;
- mühafizəçilər;
- çinli sakinlər;
- soğdlar.
Deməli, bura tək bir xalqın düşərgəsi deyildi. Mərkəzində hökmdar sarayı olan, müxtəlif icmaların yaşadığı şəhər idi.
Əkinçiliklə də məşğul olan şəhər
Mətbəxinizdəki unu düşünün. Kimsə taxılı yetişdirməli, sonra da üyütməli idi. Arxeoloqlar Qarabalqasunda dəyirman daşları tapıblar. Onlar şəhərin ətrafında əkilib-becərilmiş sahələr də müəyyən ediblər. Bu tapıntılar birlikdə xaqanlığın paytaxtında əkinçiliklə məşğul olunduğunu göstərir.
Uyğurların şəhərlərdə oturaq həyata keçməsi fikrinin əsası budur. Maldarlıqla başlayan dövlət taxıl və dəyirmanların da yer aldığı şəhər həyatı qurdu. Bununla belə, maldarlıq yox olmadı. Mənbələr köçəri maldarlığı uyğur həyatının mühüm bir hissəsi kimi təsvir edir.
Selenqa sahilində ikinci şəhər
Bayan Çor başqa bir şəhər də saldırdı. Şine-Usu kitabəsinə görə, o, 757–758-ci illərdə Selenqa çayı sahilində Bay-Balığı inşa etdirdi. Kitabə şəhəri soğdlar və çinlilərlə əlaqələndirir.
Uyğur xaqanlığının əhalisi və dili
Selenqa və Orxon vadilərinin uyğurları türk dilində danışırdılar. Mənbələr onları güclü maldarlıq ənənəsinə malik türkdilli icma kimi təsvir edir.
Yazılı abidələr daha çox məlumat verir. Xaqanlıq dövründən qalan bir neçə abidə türk runik yazısı ilə yazılıb. 759-cu ildə Moyun Çorun adına ucaldılmış Şine-Usu və Taryat kitabələri də bunların arasındadır.
Qarabalqasun kitabəsi isə fərqlidir. O, üç dildə hazırlanmışdı: qədim türk, soğd və Çin dillərində. Kitabədə xaqanların hərbi uğurları və maniheizmə verdikləri dəstək qeydə alınmışdı. Bir abidədə üç dilin işlənməsi uyğurların, soğdların və çinlilərin yanaşı yaşadığı paytaxtın həyatına uyğun gəlir.
Bu təmaslardan sonralar başqa bir yazı sistemi yarandı. Uyğur əlifbası son dövr soğd yazısının zamanla dəyişməsi nəticəsində formalaşdı. Uyğurlar ondan buddist, maniheist və xristian ədəbiyyatında istifadə edirdilər. Üç dinin sadalandığı bu siyahı həmin ədəbiyyatın nə qədər müxtəlif olduğunu göstərir.
Uyğur xaqanlığının dini: maniheizm
Təxminən 762-ci ildə Bögü xaqan maniheizmi qəbul etdi. Bundan sonra maniheizm xaqanlığın dövlət dininə çevrildi. Yuxarıda adı çəkilən Qarabalqasun kitabəsi də xaqanların bu inanca dəstəyini qeydə alır.
Amma «uyğurlar maniheist idi» ifadəsinə ehtiyatla yanaşın. Hayrettin İhsan Erkoçun 2023-cü il araşdırması bu ümumiləşdirməyə qarşı çıxır. Tədqiqatçıya görə, maniheizm azlığın inancı olaraq qalıb. Xüsusən hakim elita və şəhərlilər arasında yayılıb. Deməli, dövlət dini ilə hər bir uyğurun dini eyni deyildi.
Uyğur xaqanlığının bayrağı və mənası
Bir çox oxucu xaqanlığın bayrağını axtarır. Mənbələrin təsdiqlədiyi məlumat belədir.
Türkcə Vikipediyanın xaqanlıq haqqında məqaləsinin məlumat qutusunda bir işarə göstərilir. Səhifə onu bayraq adlandırmır. İşarə Yağlakar (Yaglakar) nəslinin damğası kimi təsvir olunur. Damğa bir nəslin nişanıdır. Dövlət bayrağı deyil.
Wikimedia-da 2 oktyabr 2023-cü ildə yüklənmiş başqa bir təsvir də var. Onun başlığında xaqanlığın bayrağı olduğu yazılır. Ancaq fayl səhifəsində bu təsvirə dair xəbərdarlıq yerləşdirilib. Xəbərdarlıqda dizaynın uydurma, təklif edilmiş və ya qeyri-rəsmi olduğu bildirilir. Buna görə həmin təsvir tarixi bayraq kimi qəbul edilməməlidir.
«Bayrağın mənası nədir?» sualının dürüst cavabı budur: məlumat qutusundakı işarə Yağlakar nəslinin damğasıdır. O, sizə bir nəsil haqqında məlumat verir. 2023-cü ildə hazırlanmış bayraq təsviri isə səkkizinci əsr haqqında heç nə demir.
Uyğurlar kitab çap edirdilərmi?
Bir çox səhifə məhz bu məqamda yanılır. Çap mədəniyyəti həqiqətən mövcud olub. Lakin o, daha sonrakı dövrə aiddir.
Maks Plank Elm Tarixi İnstitutu qədim uyğur çapını araşdırır. Onun tədqiq etdiyi materiallar 13-cü və 14-cü əsrlərə aiddir. İnstitut bildirir ki, bu materialları 744–840-cı illərin Orxon xaqanlığından ayrı tutmaq lazımdır. Yəni xaqanlıqla çap olunmuş kitablar arasında bir neçə əsr var.
Saylar böyükdür. Maks Plank İnstitutunun tədqiqat toplusunda 1,535 çap nümunəsi var. Onlar Berlin, Kioto (Kyoto), Paris və Sankt-Peterburqdakı (St. Petersburg) kolleksiyalarda saxlanılır.
Kitablar necə hazırlanırdı? Berlin-Brandenburq Elmlər və Humanitar Elmlər Akademiyasına görə, Turfan kolleksiyasındakı 13–14-cü əsr çap nümunələrinin əksəriyyəti ayrı-ayrı hərflərlə çap edilməyib. Onlar bütöv səhifənin oyulduğu taxta qəliblərlə hazırlanıb.
Ayrı-ayrı yığılan çap hərflərinə dair sübut da var. Fransa Milli Kitabxanası Dunhuanda (Dunhuang) tapılmış uyğur çap hərflərini təxminən 1300-cü ilə aid edir.
Bəs bu tarixin əvvəlki mərhələsi necə olmuşdu? 840-cı ildən sonra uyğur ədəbiyyatının ən parlaq dövrü Turfan və Qansudakı məskənlərdə başladı. Beləliklə, Orxon çöllərindən çap kitablarına gedən yol uyğurların süqutdan sonra məskunlaşdığı şəhərlərdən keçir.
Xronologiya
- 742: Uyğur, karluq və basmıl ittifaqı İkinci Türk xaqanlığına qarşı üsyana qalxdı.
- 744: Qutluq Bilgə Kül xaqanın hakimiyyəti altında Uyğur xaqanlığı yarandı.
- 747–759: Bayan Çor hökmranlıq etdi.
- 757–758: Şine-Usu kitabəsində adı çəkilən Bay-Balıq şəhəri salındı.
- 759: Moyun Çorun adına Şine-Usu kitabəsi ucaldıldı.
- Təxminən 762: Bögü xaqan maniheizmi qəbul etdi.
- 840: Qırğızlar paytaxtı dağıtdılar və uyğur dəstələri köç etməyə başladılar.
- 13–14-cü əsrlər: Tədqiqatçıların araşdırdığı qədim uyğur çap nümunələrinin aid olduğu dövr.
- Təxminən 1300: Dunhuanda tapılmış, ayrı-ayrı yığılan uyğur çap hərflərinin aid edildiyi tarix.
- 2004: Ordu-Balığın da daxil olduğu Orxon Vadisinin Mədəni Landşaftı UNESCO siyahısına salındı.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Dərin quyu. Almaniya–Monqolustan qazıntı qrupu Qarabalqasunun iç qalasının həyətində qorunub qalmış quyu tapıb. Onun dərinliyi 10 metrdən çoxdur.
- Nefrit kitab parçaları. İç qaladakı həmin qazıntılarda nefritdən hazırlanmış kitab parçaları da üzə çıxıb.
- Yonulmuş qranit. Qrup işlənmiş qranit sütun başlıqları da tapıb.
- Qızılla örtülmüş metal və tunc zəng. Həmin qazıntıda qızılla örtülmüş metal əşyalar və tunc zəng də tapılıb.
- İkinci şəhər. Selenqa sahilində 757–758-ci illərdə salınmış Bay-Balıq Şine-Usu kitabəsindən məlumdur.
- Özünü izah edən ad. Ordu hökmdarın düşərgəsi, balık isə şəhər deməkdir. Paytaxtın adı onun qısa təsviridir.
Tez-tez verilən suallar
Uyğur xaqanlığı nə vaxt yaranıb?
744-cü ildə Qutluq Bilgə Kül xaqanın hakimiyyəti altında yaranıb. 742-ci ildə uyğurlar, karluqlar və basmıllar İkinci Türk xaqanlığına qarşı üsyana qalxmışdılar.
Paytaxtı hansı şəhər idi?
Paytaxt Ordu-Balıq idi. Qarabalqasun adlanan xarabalıqları Monqolustanın Orxon vadisində, Qaraqorumdan təxminən 30 kilometr şimalda yerləşir.
Rəsmi bayrağı olubmu?
Burada istifadə olunan mənbələr rəsmi bayraq göstərmir. Türkcə Vikipediyanın məlumat qutusundakı işarə Yağlakar nəslinin damğasıdır. Wikimedia-dakı 2023-cü il bayraq təsviri uydurma, təklif edilmiş və ya qeyri-rəsmi kimi işarələnib.
Xaqanlıq kitab çap edirdimi?
Xeyr. Maks Plank İnstitutunun araşdırdığı qədim uyğur çap nümunələri 13-cü və 14-cü əsrlərə aiddir.
840-cı ildən sonra uyğurlar hara getdilər?
Onlar Qansuya, həmçinin Turfan, Kuça, Qaraşəhər və Beşbalıq ətrafındakı ərazilərə köçdülər.
Mənbələr
- Wikipedia — Uyğur xaqanlığı en.wikipedia.org
- Vikipedi — Uyğur xaqanlığı tr.wikipedia.org
- Michael R. Drompp — Uyğur imperiyası (744–840), Oxford Tədqiqat Ensiklopediyası academic.oup.com
- Encyclopaedia Iranica — Qarabalqasun i. Ərazi iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Qarabalqasun ii. Kitabə iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Maniheizm i. Ümumi baxış iranicaonline.org
- Hayrettin İhsan Erkoç — Uyğurların maniheizmdən əvvəlki inancları II onlinelibrary.wiley.com
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Uyğurlar islamansiklopedisi.org.tr
- Maks Plank Elm Tarixi İnstitutu — Qədim uyğurların çap nümunələri və çap mədəniyyəti mpiwg-berlin.mpg.de
- Fransa Milli Kitabxanası — Ənənəvi Çin çapı heritage.bnf.fr
- Berlin-Brandenburq Elmlər və Humanitar Elmlər Akademiyası — Turfan tədqiqatları turfan.bbaw.de
- Alman Arxeologiya İnstitutu — Qarabalqasun qazıntıları, 2015–2017 publications.dainst.org
- Wikimedia Commons — Uyğur xaqanlığının bayrağı (16 Böyük Türk İmperiyası) 1.svg commons.wikimedia.org
- Wikipedia — Ordu-Balıq en.wikipedia.org
Image: Map of the Uyghur Khaganate.png — Ktrinko, CC BY-SA 4.0