Uluburun gəmi batığı: Kaş sahilində Tunc dövrü ticarəti

Uluburun gəmisi təxminən e.ə. 1320-ci ildə Kaş yaxınlığında batarkən göyərtəsində təxminən 10 ton mis və bir ton qalay vardı. Bu metallarla yanaşı, rəngli şüşə külçələr, qatran, fil sümüyü və Nefertitinin adını daşıyan qızıl möhür də daşınırdı. Təxminən 3 300 illik bu batıq bir ticarət gəmisinin yükü vasitəsilə Tunc dövrü ticarətini göz önünə gətirir.

Siz Tunc dövründə dənizlərlə nələrin daşındığını anlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə bu yükün tərkibinə baxın. Uluburun həm istehsal üçün materiallar, həm də qiymətli əşyalar daşıyırdı. Gəmidəki mis və qalay birlikdə təxminən 11 ton tunc hazırlamağa kifayət edirdi. Kiçik tapıntılar arasında qatlanan yazı lövhəciyi və qızılla bəzədilmiş tunc qadın heykəlciyi vardı.

Uluburun gəmi batığı haradadır: xəritədə yeri

Uluburun gəmi batığı Antalyada, Kaşdan təxminən 10 kilometr cənub-şərqdə, Uluburunun şərq sahili yaxınlığında yerləşir. Xəritədə axtarış edərkən sizə bu istinad nöqtələri kömək edəcək: Kaş, Uluburun və şəhərin cənub-şərqindəki sahil. Arxeoloji sahə dənizdədir.

Gəmi yamac üzərində yerləşirdi. Arxa hissəsi təxminən 44 metr, burun hissəsi isə təxminən 52 metr dərinlikdə idi. Yük və digər tapıntılar yamac boyunca ən azı 61 metr dərinliyə qədər yayılmışdı. Bu dərinliklər gəminin bir səviyyədə bütöv dayanmasını deyil, tapıntıların səpələndiyi arxeoloji sahəni təsvir edir.

Batığı 1982-ci ilin yayında Bodrumun Yalıkavak qəsəbəsindən olan süngər dalğıcı Mehmet Çakır aşkar etdi. Qazıntılar 1984-cü ilin iyulunda George F. Bassın rəhbərliyi ilə başladı. 1985–1994-cü illərdə işlərə Cemal Pulak rəhbərlik etdi.

11 qazıntı mövsümü ərzində layihə üzrə 22 413 dalış və batıqda 6 613 saat qazıntı qeydə alındı. Bu rəqəmlər sizə çıxarılan yükün arxasında nə qədər əmək dayandığını göstərir. Bu gün Uluburunla əlaqələndirilən əşyalar həmin 11 mövsüm ərzində aparılan təkrar sualtı qazıntılar zamanı sənədləşdirilib.

Uluburun gəmisinin yükü: göyərtədə nələr vardı?

Metal yükünün əsas hissəsini mis və qalay təşkil edirdi. Bununla yanaşı, Uluburun təxminən 175 şüşə külçə də daşıyırdı. Onların arasında kobalt mavisi, firuzəyi və lavanda rəngli külçələr vardı. Bunlar külçə şəklində şüşə idi və müxtəlif istehsal materiallarını bir araya gətirən yükün tərkibinə daxil idi.

Ən azı 149 Kənan küpü tapılıb. Onların əksəriyyətində terebint qatranı vardı. Küplərin orta tutumu 6,7 litr idi. Bir küpdə isə maye və ya ərzaq əvəzinə şüşə muncuqlar vardı. Buna görə qabları içərisindəki maddələrlə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır. Təkcə küpün forması onun bu gəmidə necə istifadə olunduğunu tam göstərmir.

Digər materiallar arasında emal olunmamış fil dişləri, dəvəquşu yumurtalarının qabıqları və fayans muncuqlar vardı. Şüşə və metallarla birlikdə bu tapıntılar eyni yükdə daşınan materialların müxtəlifliyini göstərir. Batıq tonlarla ölçülən ağır yükləri dəbdəbəli əşyaların istehsalında işlədilən daha kiçik əşya və materiallarla əlaqələndirir.

Uluburunun xammalı və qiymətli əşyaları Misirin Amarna məktublarında sadalanan bir çox hökmdar hədiyyəsi növünün arxeoloji qarşılığını da təqdim edir. Bu müqayisə yükü qiymətli malların daşınmasına dair yazılı dəlillərlə yanaşı nəzərdən keçirməyə imkan verir. Lakin gəmidəki bütün yükün son alıcısını müəyyən etmir.

Uluburun gəmisinin mis yükü niyə əhəmiyyətlidir?

Mis yükünə öküz dərisi formasında 354 külçə daxil idi. Hər birinin dörd küncündə çıxıntılar vardı. Daha 121 mis külçə dairəvi və ya oval idi. Beləliklə, yük həm böyük miqdarda metalı, həm də onun daşındığı müxtəlif formaları qoruyub saxlayıb.

Qurğuşun izotoplarının təhlilləri misin böyük hissəsinin və ya hamısının Kiprdən gəldiyini göstərir. Buna görə misin coğrafi mənşəyi mübahisəli qalayla müqayisədə daha möhkəm dəlillərə əsaslanır. Gəminin Kaş yaxınlığında batması və misin Kiprdən gətirilməsi yükün hərəkəti barədə ayrı-ayrı dəlillərdir.

Təxminən 10 ton mislə birlikdə təxminən bir ton qalay daşınırdı. Bu miqdarlar birlikdə təqribən 11 ton tunc istehsal etməyə imkan verirdi. Siz qədim ticarəti adətən hazır əşyalar vasitəsilə təsəvvür edirsinizsə, bu yük diqqətinizi həmin əşyaların hazırlanması üçün əvvəlcə lazım olan materiallara yönəldir.

Uluburun gəmi batığının tapıntıları: külçələrdən başqa nələr var?

Batıqdan çıxarılan əşyalardan biri Misir kraliçası Nefertitinin adını daşıyan qızıl skarabdır. Skarab böcək formasında möhürdür. Üzərində ad olan bu kiçik əşya tonlarla mis və qalayla eyni arxeoloji tapıntılar toplusuna daxildir.

Tunc qadın heykəlciyi tapıntılarda başqa bir sənətkarlıq nümunəsini təmsil edir. Ölçüsü 16,4 santimetr olan heykəlcik itirilən mum üsulu ilə tökülüb və qızıl örtüklə bəzədilib. Onun materialını və səth işləməsini yükün başqa hissələrindəki emal olunmamış metallarla birbaşa müqayisə etmək mümkündür.

Gəmi musiqi alətləri də daşıyırdı. Dəniz Arxeologiyası İnstitutu tapıntılar arasında səs çanaqları tısbağa qınından hazırlanmış ud tipli simli alətləri sadalayır. Bu əşyalar gəmidəki yükün metal, qab və dəbdəbəli istehsal materialları ilə məhdudlaşmadığını, musiqi alətlərini də əhatə etdiyini göstərir.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Şümşad ağacından hazırlanmış qatlanan yazı lövhəciyinin ölçüləri cəmi 9,5 × 6,2 santimetr idi. Onun fil sümüyündən olan menteşələrinin bəzi hissələri qalıb. Böyük mis yükü ilə müqayisədə bu kiçik əşya Uluburun tapıntılarında qorunmuş incə sənətkarlığa diqqət çəkir.

Qazıntılarda heyvan formasında 19 çəki daşı və həndəsi formalı 120 çəki daşı da tapılıb. Bunun gündəlik həyatla əlaqəsi var: siz mətbəxdə ərzaqları çəkirsinizsə, dəqiq ölçülmüş miqdarların praktik dəyərini artıq bilirsiniz. Uluburunun çəki daşları gəmidə daşınan mallarla yanaşı, həqiqətən istifadə olunan ölçmə vasitələrini də göstərir.

Daş lövbərlərin gəmidə yerləşməsi də ayrıca məlumat verir. Tapılan 24 lövbərdən 16-sı burun hissəsində idi. Qalan səkkizi ehtiyat və ballast kimi gəminin orta hissəsində daşınırdı. Onların yeri gəminin işlədilməsi üçün yerləşdirilən avadanlığı yük kimi daşınan materiallardan ayırmağa kömək edir.

Şüşə muncuqların olduğu küp də kiçik, lakin çox şey deyən bir təfərrüatdır. Kənan küplərinin əksəriyyətində terebint qatranı vardı, bu küpdə isə başqa material saxlanırdı. Ən azı 149 belə qabdan ibarət yükdə ayrı-ayrı qabların istifadə məqsədi fərqlənə bilərdi.

Uluburun gəmi batığı barədə mübahisə: qalay haradan gətirilmişdi?

Mübahisələrdən biri qalayın mənşəyi ilə bağlıdır. Wayne Powell və həmkarları 2022-ci ildə izotop və iz element təhlillərindən istifadə edərək iki geniş mənbə bölgəsi irəli sürdülər. Onlar qalayın üçdə birini Mərkəzi Asiyada (Orta Asya), Özbəkistan və Tacikistandakı (Tacikistan) mənbələrlə əlaqələndirdilər. Qalan üçdə ikisini isə Türkiyədəki Tavr dağlarına aid etdilər.

Daniel Berger və həmkarları 2023-cü ildə bu şərhə etiraz etdilər. Onların fikrincə, mövcud dəlillər mənşəyi dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan vermirdi. Onlar Tacikistandakı Mušiston yatağının filizlərinin Uluburun qalayı ilə uyğun gəlmədiyini də bildirdilər. Yükün bir hissəsi üçün İngiltərənin cənub-qərbini mümkün alternativ mənbə kimi irəli sürdülər.

Bu şərhlər qalayın gəmi batmazdan əvvəl qət etdiyi məsafələr barədə fərqli mənzərələr yaradır. Buna görə Mərkəzi Asiya və Tavr dağları versiyası dəlillərlə əsaslandırılmağa çalışılan mənşə modeli kimi təqdim edilməlidir. 2023-cü ildə dərc olunan cavab göstərir ki, eyni yük barədə rəqabət aparan qiymətləndirmələr davam edir.

Gəminin son təyinat məntəqəsi də məlum deyil. Rodos (Rodos) və Yunanıstanın (Yunanistan) materik hissəsindəki bir Miken sarayı mümkün ünvanlar kimi irəli sürülüb. Batıqdakı malların paylanması gəminin çatacağı limanı qəti müəyyən etmir. Ehtimal edilən təyinat məntəqəsini Uluburunun ticarət xəritəsində dəqiq son dayanacağa çevirmək olmaz.

Uluburun tapıntılarının muzeyi və gəminin rekonstruksiyası

Uluburundan çıxarılan tapıntılar Bodrum Sualtı Arxeologiya Muzeyində (Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi) nümayiş olunur. Muzeydə gəminin həqiqi ölçülü surəti də var. Siz Uluburunla bağlı səfər planlaşdırırsınızsa, Kaş yaxınlığındakı batığın yeri ilə Bodrumdakı muzey ekspozisiyalarının fərqli məkanlarda olduğunu nəzərə alın.

Pulak gəminin qorunub qalmış gövdəsini araşdıraraq onun uzunluğunu təxminən 15 metr, yükdaşıma qabiliyyətini isə ən azı 20 ton hesablayıb. Gövdə Livan sidrindən hazırlanmışdı. Taxtalar zıvana-yuva birləşmələri ilə birləşdirilmiş və ağac mıxlarla bərkidilmişdi.

Qorunub qalmış bu ağac hissələr gəminin quruluşu və təxmini ölçüləri barədə müzakirələrin əsasını təşkil edir. Pulakın 1999-cu ildə dərc olunmuş Uluburundakı Son Tunc dövrü gəmi batığının gövdə quruluşu məqaləsində gövdə qalıqları cizgilərlə birlikdə təqdim edilir. Məqalə gəminin rekonstruksiyasının əsaslandığı dəlilləri ətraflı araşdırmağa imkan verir.

Xronologiya

• Təxminən e.ə. 1320-ci il, ±15 il: Gəmi göyərtəsində mis, qalay, şüşə və qiymətli əşyalarla Uluburun yaxınlığında batdı.
• 1982-ci ilin yayı: Mehmet Çakır batığı aşkar etdi.
• 1984-cü ilin iyulu: George F. Bassın rəhbərliyi ilə qazıntılar başladı.
• 1985–1994: Qazıntılara Cemal Pulak rəhbərlik etdi.
• 2008: Metropoliten İncəsənət Muzeyi Uluburun tapıntılarından bəhs edən Babildən kənarda kitabını nəşr etdi.
• 2022: Powell və həmkarları qalayın Mərkəzi Asiya və Tavr dağlarından gətirildiyini irəli sürdülər.
• 2023: Berger və həmkarları bu şərhə etiraz edən məqalələrini dərc etdilər.

Uluburun haqqında nə oxumaq və nəyə baxmaq olar?

Metropoliten İncəsənət Muzeyinin 2008-ci ildə nəşr etdiyi Babildən kənarda: e.ə. II minillikdə incəsənət, ticarət və diplomatiya kitabında Uluburun tapıntıları ətraflı müzakirə olunur. 548 səhifəlik nəşri muzeyin nəşr səhifəsindən PDF şəklində yükləmək mümkündür.

Prodüseri Jack Kelley olan, təxminən bir saat davam edən Qədimlikdən səyahət sənədli filmi Uluburunda 1984–1994-cü illərdə aparılmış sualtı qazıntıları izləyir.

Tez-tez verilən suallar

Uluburun gəmi batığının neçə yaşı var?

Dəniz Arxeologiyası İnstitutu gəminin batmasını təxminən e.ə. 1320-ci ilə aid edir. Tarixin hər iki istiqamətdə 15 illik xəta payı var. Buna görə batığın təxminən 3 300 yaşı var.

Yükün ən böyük hissəsini nə təşkil edirdi?

Gəmi təxminən 10 ton mis və onunla yanaşı təxminən bir ton qalay daşıyırdı. Bu metallar birlikdə təqribən 11 ton tunc istehsal etməyə kifayət edirdi.

Uluburun tapıntılarını harada görmək olar?

Çıxarılmış tapıntılar Bodrum Sualtı Arxeologiya Muzeyində nümayiş olunur. Gəminin həqiqi ölçülü surəti də oradadır.

Gəminin hara getdiyi məlumdurmu?

Rodos və Yunanıstanın materik hissəsindəki bir Miken sarayı mümkün təyinat məntəqələri kimi irəli sürülüb. Yük gəminin son limanını qəti müəyyən etmir.

Mənbələr

1. Dəniz Arxeologiyası İnstitutu — Uluburun Son Tunc dövrü gəmi batığının qazıntısı nauticalarch.org
2. Türkcə Vikipediya — Uluburun batığı tr.wikipedia.org
3. İngiliscə Vikipediya — Uluburun gəmi batığı en.wikipedia.org
4. Cemal Pulak — Uluburun gəmisinin gövdə qalıqları nauticalarch.org
5. Cemal Pulak — Uluburundakı Son Tunc dövrü gəmi batığının gövdə quruluşu nauticalarch.org
6. Powell və həmkarları — Science Advances, 2022 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
7. Berger və həmkarları — Frontiers in Earth Science, 2023 frontiersin.org
8. Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Babildən kənarda, kitab və PDF metmuseum.org
9. Dəniz Arxeologiyası İnstitutu — Qədimlikdən səyahət filmi artıq HD formatında nauticalarch.org

FAQ

Image: Uluburun1.jpg — Martin Bahmann, CC BY-SA 3.0