Priamın xəzinəsi: Troyadan qaçırıldı, Moskvada gizlədildi

Priamın xəzinəsi 1873-cü ildə Troyada (Troya) tapıldı, qaçaq yolla Afinaya (Atina) aparıldı, Berlinə bağışlandı və 1945-ci ildə Sovet İttifaqına daşındı. Onun qiymətli əşyaları nəhayət Moskvadakı (Moskova) Puşkin Muzeyində üzə çıxdı. Bu yol Osmanlı qazıntı icazəsini, Şlimanın Homerlə bağlı iddialarını, müharibə vaxtı daşınmaları və onilliklər sürən rəsmi məxfiliyi birləşdirir.

Siz Çanaqqala (Çanakkale) yaxınlığındakı Troyaya getsəniz, xəzinənin hekayəsinin Hisarlıqdan (Hisarlık) çox uzaqlara uzandığını görərsiniz. Onun qızılları Moskvada nümayiş olunur. Türkiyə, Almaniya (Almanya) və Rusiya (Rusya) isə sahiblik mübahisəsinin tərəfləridir. Hətta tanış adına da diqqətlə yanaşmaq lazımdır: əşyalar kral Priamın yaşadığı güman edilən dövrdən əsrlər əvvələ aiddir.

Priamın xəzinəsi nədir?

Priamın xəzinəsi Henrix Şlimanın (Heinrich Schliemann) qədim Troyanın yerləşdiyi Hisarlıqda tapdığı qızıl və digər qiymətli əşyalara verdiyi addır. Berlin Dövlət Muzeyləri və Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tapıntının tarixini 31 may 1873-cü il kimi göstərir. Şliman tapıntıları Homerin (Homeros) «İliada»sındakı Troya kralı Priamla əlaqələndirirdi.

Əşyaların həmin krala aid olması qəbul edilmir. Xəzinə Troya II adlanan yaşayış mərhələsi ilə əlaqələndirilir. Priamın yaşadığı güman edilən dövr isə Troya VI və ya VII-yə uyğun gəlir. Aradakı fərq əsrlərlə ölçülür. Buna görə siz tanış addan istifadə edə bilərsiniz, amma bu adı əşyaların kimə məxsus olduğu barədə iddiadan ayırmalısınız.

Bu ad kolleksiyanın tərkibi ilə bağlı bir məsələni də gizlədir. Puşkin Muzeyindəki 259 Troya əşyasının hamısı 1873-cü il tapıntısından deyil. Onlar Şlimanın 1872–1890-cı illərdə apardığı qazıntılarda aşkarlanan bir neçə xəzinə toplusuna aiddir. Muzey kolleksiyası ilə ilkin xəzinə qismən üst-üstə düşür. Onları eyni sayda əşyadan ibarət iki eyni toplu hesab etmək olmaz.

Şliman xəzinəni Troyadan necə qaçırdı?

Osmanlı dövləti Şlimana Troyada qazıntı aparmaq üçün ilk icazəni 29 iyun 1871-ci ildə verdi. İcazədə tapıntıların bölüşdürülməsi şərti vardı. Berlin Dövlət Muzeylərinə görə, Şliman bu şərtdən yayınmaq üçün xəzinəni qanunsuz olaraq Yunanıstana (Yunanistan) çıxardı. Əşyalar onun qazıntı aparmağa icazə aldığı ərazidən aparıldı.

Şliman xəzinəni Osmanlı hakimiyyətindən gizlətdi və Afinaya apardı. Osmanlı dövləti qazıntıdan çıxan əşyalardan öz payını almaq üçün orada ona qarşı məhkəmə işi qaldırdı. Beləliklə, sahiblik mübahisəsi kolleksiyanın Almaniyaya və ya Sovet İttifaqına çatmasından xeyli əvvəl başladı.

Xəzinə ilk dəfə Şlimanın Afinadakı evində göstərildi. Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin məlumatına görə, daha sonra 1881-ci ilədək Londonda (Londra) sərgiləndi. Afina və London mərhələləri xəzinənin Troyada tapılmasından Berlinə çatmasına qədər keçdiyi yolun mühüm hissəsidir.

1881-ci ildə Şliman Troya qədim əşyaları kolleksiyasını Berlindəki Kral Muzeylərinə bağışladı. O, kolleksiyanın bütöv saxlanmasını şərt qoydu. Bu ianə əşyaları Berlin muzeylərinə gətirdi. Lakin onların daha əvvəl Osmanlı ərazisindən qanunsuz çıxarılması tarixlərinin bir hissəsi olaraq qaldı.

Xəzinə Moskvaya necə çatdı?

Ən qiymətli Troya əşyaları 1941-ci ilin yanvarında Prussiya Dövlət Bankının xəzinə anbarına köçürüldü. Noyabrda onlar yenidən daşındı. Bu dəfə Berlin Zooparkı yaxınlığındakı hava hücumlarından müdafiə bunkerinə aparıldı. Müharibə vaxtı istifadə olunan bu saxlanc yerləri kolleksiyanın Sovet qüvvələrinin əlinə keçməzdən əvvəl harada olduğunu göstərir.

Puşkin Muzeyinin məlumatına görə, Berlin muzeyinin direktoru Vilhelm Unfertsaqt (Wilhelm Unverzagt) 1945-ci ilin aprelində bunkerdə Troya kolleksiyasını bir Sovet zabitinə təhvil verdi. Əşyalar bundan sonra Sovet İttifaqına aparıldı. Daşınma zamanı materiallar növlərinə görə muzeylər arasında bölüşdürüldü.

Qiymətli metallardan və daşdan hazırlanmış əşyalar Moskvadakı Puşkin Muzeyinə verildi. Əsasən tunc əşyalar və keramika nümunələrindən ibarət daha 414 əşya Ermitaj Muzeyinə aparıldı. Siz Priamın xəzinəsinin Moskvada olduğunu oxuyanda bu fərqi nəzərə almalısınız: daha geniş Troya materiallarının hamısı eyni muzeyə çatmayıb.

1949-cu ildən etibarən Sovet hakimiyyəti tapıntıları nəşri və nümayişi qadağan edilmiş xüsusi kolleksiya kimi saxlayırdı. «Moskvada gizlədilən» ifadəsi nümayişə və nəşrə qoyulmuş rəsmi məhdudiyyəti bildirir. Əşyalar muzeyin mühafizəsində idi. Lakin həmin statusda onları ictimaiyyətə göstərmək və ya onlar haqqında material dərc etmək olmazdı.

Priamın xəzinəsi nə vaxt ictimaiyyətə açıqlandı?

1993-cü ildə Rusiyanın mədəniyyət naziri xəzinənin Puşkin Muzeyində olduğunu təsdiqlədi. Sovet dövrünün xüsusi kolleksiya məhdudiyyətləri altında keçən onilliklərdən sonra bu açıqlama onun yerini ictimaiyyətə bildirdi. Artıq Moskvanı 1945-ci ildə Berlindən aparılmış qiymətli əşyaların çatdığı yer kimi göstərmək mümkün idi.

1994-cü ilin dekabrından 1995-ci ilin yanvarınadək Türkiyə, Almaniya, Amerika Birləşmiş Ştatları, Birləşmiş Krallıq və Yunanıstandan gələn mütəxəssislər Puşkin Muzeyində kolleksiyanı araşdırdılar. Onlar əşyaların həqiqiliyini təsdiqlədilər. Bu araşdırma günümüzə çatan qədim əşyalara aid idi. Şlimanın onların tapılması barədə danışdıqları ətrafında mübahisə isə ayrıca məsələdir.

Puşkin Muzeyinin «Troya xəzinələri» (Troya Hazineleri) sərgisi 15 aprel 1996-cı ildə açıldı. Muzey hazırda Troya kolleksiyasının əsas binadakı 3-cü zalda nümayiş olunduğunu bildirir. Xəzinənin marşrutunu izləyən səyyah üçün Hisarlıq tapıntı yeridir. Moskva isə bu qiymətli əşyaların aparıldığı son ünvandır.

Xronologiya

• Troya II: Xəzinənin əlaqələndirildiyi yaşayış mərhələsi Priamın yaşadığı güman edilən Troya VI və ya VII dövründən əsrlər əvvələ aiddir.
• 29 iyun 1871: Osmanlı dövləti Şlimana Troyada qazıntı aparmaq üçün ilk icazəsini verir.
• 31 may 1873: Priamın xəzinəsi adlandırılan əşyalar toplusu tapılır.
• Tapıntıdan sonra: Şliman xəzinəni gizlicə Afinaya aparır.
• 1881: O, Troya kolleksiyasını Berlinin Kral Muzeylərinə bağışlayır.
• Yanvar 1941: Qiymətli əşyalar Prussiya Dövlət Bankının xəzinə anbarına yerləşdirilir.
• Noyabr 1941: Əşyalar Berlin Zooparkı yaxınlığındakı bunkerə köçürülür.
• 1945: Kolleksiya Berlindən Sovet İttifaqına aparılır.
• 1949: Sovet hakimiyyəti xüsusi kolleksiyanın nəşrini və nümayişini qadağan edir.
• 1993: Rusiya xəzinənin Puşkin Muzeyində olduğunu təsdiqləyir.
• Dekabr 1994–yanvar 1995: Beynəlxalq mütəxəssislər əşyaları araşdırır və həqiqiliyini təsdiqləyirlər.
• 15 aprel 1996: Puşkin Muzeyində «Troya xəzinələri» sərgisi açılır.
• 1998: Rusiya əşyaları dövlət mülkiyyəti hesab edən qərar qəbul edir. Berlin Dövlət Muzeyləri bu qərarı beynəlxalq hüquqa zidd adlandırır.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Sofiya Şlimanın (Sophia Schliemann) xəzinəni şalına büküb aparması barədə hekayə uydurulmuşdu. Tapıntı zamanı o, Afinada idi. Onun orada olmaması əhəmiyyətlidir. Çünki şal hekayəsi onu əşyaların çıxarılmasında iştirakçı kimi təqdim edir, halbuki həmin vaxt başqa yerdə idi.

A xəzinəsində 19 qızıl və gümüş qab vardı. Qablardan birinin içində iki qızıl diadema və başqa zinət əşyaları yerləşirdi. Siz evdə zinət əşyalarınızı fincanda saxlayırsınızsa, bu təfərrüatı gündəlik həyatla əlaqələndirə bilərsiniz: bir qab daha kiçik qiymətli əşyaları saxlamaq üçün istifadə oluna bilərdi. Qab və içindəkilər qeydə alınmış eyni tapıntı qrupuna aid idi.

Nümayiş olunan qızıl muncuq düzmələri də sonrakı müdaxilələrin izlərini daşıyır. Muncuqlar Şlimanın dövründə ixtiyari qaydada düzülüb. Muncuq düzmələrinin uclarında S hərfi basılmış qırmızı möhür mumu qalıb. Qədim material və formalarla yanaşı, bu təfərrüatlar da əşyaların qazıntıdan sonrakı tarixinin bir hissəsidir.

Puşkin kataloqu A xəzinəsində 183 əşya göstərir. Bunlardan 101-i muzeyin kolleksiyasına daxildir. Muzeyin daha geniş Troya kolleksiyasında 1881-ci ildən sonra Berlində olan 17 xəzinə toplusunun 13-dən əşyalar var. Bu rəqəmlər Moskvadakı 259 əşyalıq kolleksiyanın niyə 1873-cü ilin məşhur tapıntısından daha geniş olduğunu izah edir.

Xəzinə həqiqətən birlikdə tapılıbmı?

Devid A. Treyl (David A. Traill) Şlimanın müxtəlif tapıntılardan olan əşyaları birləşdirib vahid tapıntı kimi təqdim etdiyini irəli sürürdü. Bu fikir tapıntının açıqlanan şəraitini şübhə altına alır. Onu əşyaların həqiqiliyi məsələsindən ayırmaq lazımdır. Beynəlxalq mütəxəssislər 1994–1995-ci illərdə apardıqları araşdırmada əşyaların həqiqiliyini təsdiqləyiblər.

Əks mövqe də var. Treyl 1999-cu il qiymətləndirməsində bir çox arxeoloqun xəzinənin vahid tapıntı qrupu olduğunu müdafiə etdiyini qəbul edirdi. Həmin dövrdə Troyada işləyən qazıntı qrupu da bu mövqedə idi. Onlar Şlimanın hekayəsindəki ziddiyyətləri qarışıqlıqla və ya sonradan verilmiş məntiqi izahlarla əsaslandırırdılar. Bir-biri ilə rəqabət aparan bu şərhlər tapıntıların necə bir araya gətirildiyi və təsvir olunduğu ilə bağlıdır.

Xəzinəyə sahiblik niyə hələ də mübahisəlidir?

Rusiya əşyaları Almaniyanın müharibə cinayətlərinin əvəzi kimi özündə saxlayır. Berlin Dövlət Muzeyləri və Türkiyə Respublikası da xəzinəyə iddia edir. Mübahisə həm onun Osmanlı ərazisindən qanunsuz çıxarılmasını, həm də sonradan Berlindən Sovet İttifaqına aparılmasını əhatə edir.

Berlin Dövlət Muzeyləri Rusiyanın əşyaları dövlət mülkiyyəti hesab edən 1998-ci il qərarını beynəlxalq hüquqa zidd adlandırır. Bu, Berlin muzeylərinin bəyan etdiyi mövqedir. Puşkin Muzeyindəki nümayiş sizə qiymətli əşyaları harada görə biləcəyinizi göstərir. Rəqabətli iddialar isə onlara sahibliyin niyə mübahisəli qaldığını izah edir.

Tez-tez verilən suallar

Qiymətli metallardan və daşdan hazırlanmış əşyalar Moskvadakı Puşkin Muzeyinin əsas binasının 3-cü zalında nümayiş olunur. Əsasən tunc və keramika nümunələrindən ibarət daha 414 Troya əşyası Ermitaj Muzeyinə aparılıb.

Bu aidiyyət qəbul edilmir. Xəzinə Troya II ilə əlaqələndirilir. Bu mərhələ Priamın yaşadığı güman edilən dövrlə bağlanan Troya VI və ya VII-dən əsrlər əvvələ aiddir.

Şliman qazıntı icazəsinin tapıntıları Osmanlı dövləti ilə bölüşmək şərtindən yayınmaq üçün xəzinəni qanunsuz olaraq Yunanıstana apardı. Osmanlı hakimiyyəti Afinada onu məhkəməyə verdi.

Rusiya əşyaları Almaniyanın müharibə cinayətlərinin əvəzi kimi özündə saxlayır. Berlin Dövlət Muzeyləri və Türkiyə Respublikası da xəzinəyə iddia edir.

Mənbələr

1. Vikipediya — Priamın xəzinəsi tr.wikipedia.org
2. Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Osmanlı sənədləri işığında Troya qazıntıları kvmgm.ktb.gov.tr
3. Berlin Dövlət Muzeyləri — Henrix Şlimanın Troyada Priamın xəzinəsini üzə çıxarmasından 150 il keçir smb.museum
4. Vikipediya — Priamın xəzinəsi en.wikipedia.org
5. Puşkin Muzeyinin Bərpa şöbəsi — Troyanın qızılları conservation.pushkinmuseum.art
6. Şliman Muzeyi — Xəzinə bu gün schliemann-museum.de
7. Puşkin Muzeyi — Troya və Henrix Şlimanın qazıntıları pushkinmuseum.art
8. David A. Traill — «Priamın xəzinəsi», Archaeology Odyssey, 1999 library.biblicalarchaeology.org

Image: Priam’s treasure in Pushkin Museum, Moscow (01).jpg — NearEMPTiness, CC BY-SA 4.0