Katib Çələbi kimdir?
Katib Çələbi XVII əsrdə tarix, coğrafiya, biblioqrafiya və bioqrafiya sahələrində çalışan Osmanlı alimi idi. 1609-cu ilin fevralında İstanbulda doğulub, 1657-ci ildə elə həmin şəhərdə vəfat edib. Əsl adı Mustafa bin Abdullah idi. Elm adamları onu Katib Çələbi, saray idarəçiliyində çalışanlar isə Hacı Xəlifə adı ilə tanıyırdılar.
Əsərləri ilə ilk dəfə tanış olursunuzsa, Cihannüma və Kəşfüz-zünundan başlayın. Birinci əsər ölkələri və onların coğrafiyasını təsvir edir. İkinci əsər kitablar, müəlliflər və elm sahələri haqqında məlumatları bir araya gətirir. Bu iki əsər alimin maraq dairəsinin genişliyini göstərir. Onun araşdırmaları yürüşlər zamanı gördüyü yaşayış məntəqələrindən yazılı əsərlərin müəyyənləşdirilməsinə qədər uzanırdı.
Türkiyəyə səyahət edirsinizsə, onun həyatının doğulduğu yerdən başqa bir İstanbul ünvanı ilə də bağlı olduğunu bilmək maraqlıdır. Katib Çələbi Zeyrək məscidinin (Zeyrek Camii) yaxınlığındakı qəbiristanlıqda dəfn olunub. Həyatı İstanbulda başlayıb və orada bitib. Hərbi yürüşlər və həcc ziyarəti isə onu başqa yerlərə aparıb.
İlk iş təcrübəsi onun elmi fəaliyyətinə necə təsir etdi?
Katib Çələbi təxminən on dörd yaşında Anadolu mühasibat idarəsinə işə girdi. Burada mühasibatlığı və siyaqət yazısını öyrəndi. Bu idarəçilik hazırlığı onun ilkin təhsilinin bir hissəsi idi. Sonralar tanınmasına səbəb olan coğrafiya və biblioqrafiya layihələri hələ qarşıda idi.
Hərbi xidmət sonrakı əsərləri üçün material verdi. 1630-cu ilin Həmədan (Hemedan) və Bağdad yürüşləri zamanı yaşayış məntəqələrini müşahidə etdi. Sonralar bu müşahidələrdən Cihannüma və Fəzləkədə (Fezleke) istifadə etdi. Beləliklə, onun coğrafiya əsəri qismən yürüşlər zamanı gördüyü yerlərə əsaslanırdı.
1633–1634-cü illərin Şərq yürüşü zamanı ordu Hələbə (Halep) çəkildi. Katib Çələbi bu fürsətdən istifadə edərək həcc ziyarətinə getdi. Hələb Kəşfüz-zünunun tarixində də yer tutur. O, bu əsərin əsasını təşkil edən araşdırmalara 1633-cü ildə şəhərin köhnə kitab dükanlarında başladı.
1635-ci ildə IV Muradın (IV. Murad) İrəvan (Revan) yürüşünə qatıldı. Bundan sonra həyatının böyük hissəsini elmi işə həsr etdi. Sonrakı layihələri arasında Cihannümanın ardıcıl variantları və Kəşfüz-zünunun hazırlanmasına əsas verən uzunmüddətli kitab araşdırmaları vardı.
Xronologiya
- 1609: Fevralda İstanbulda doğuldu.
- 1630: Həmədan və Bağdad yürüşlərində iştirak etdi.
- 1633: Kəşfüz-zünun üçün Hələbin köhnə kitab dükanlarında araşdırmalara başladı.
- 1633–1634: Şərq yürüşü zamanı həcc ziyarətinə getdi.
- 1635: IV Muradın İrəvan yürüşünə qatıldı.
- 1645: Krit (Girit) yürüşü onun coğrafiya kitablarına və xəritələrə marağını artırdı.
- 1648: Cihannümanın birinci variantına başladı.
- 1654: Cihannümanın ikinci variantına başladı.
- 1657: İstanbulda vəfat etdi.
- 1732: İbrahim Mütəfərriqə Cihannümanı çap etdi.
- 2009: Doğumunun dörd yüz illiyi UNESCO-nun yubileylər proqramında anıldı.
Coğrafiya Katib Çələbi üçün niyə əhəmiyyətli idi?
1645-ci ilin Krit yürüşü Katib Çələbinin coğrafiya kitablarına və xəritələrə marağını artırdı. O, Cihannümanın birinci variantına 1648-ci ildə başladı. 1654-cü ildə isə Qərb mənbələrindən istifadə etdiyi ikinci variantı yazmağa girişdi.
Cihannüma Qərbdə yazılmış əsərlərə və hazırlanmış xəritələrə əsaslanırdı. Katib Çələbinin istifadə etdiyi mənbələr arasında Merkatorun (Mercator) və Orteliusun (Ortelius) coğrafiya əsərləri və xəritələri vardı. Bu materiallar ölkələri sistemli şəkildə təsvir etmək cəhdinin bir hissəsi idi.
TDV İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) Cihannümanı Osmanlı torpaqlarında ilk sistemli coğrafiya kitabı kimi təqdim edir. Əsərin əhatəsi yerlərin mövqeyi ilə məhdudlaşmırdı. Dağlar və çaylarla yanaşı idarəçilikdən, yerli adətlərdən və yetişdirilən məhsullardan da bəhs edilirdi. Fiziki coğrafiya və insan fəaliyyəti eyni təsvirin tərkib hissələri idi.
Coğrafiyanı insanların necə yaşadığını anlamaq üçün oxuyursunuzsa, bu yanaşma sizə əsərlə tanış olmaq üçün aydın başlanğıc verir. Cihannüma ölkənin təbii mənzərəsini onun idarəçiliyi, adətləri və əkin məhsulları ilə əlaqələndirir. Siz əsəri sadəcə yer adları toplusu kimi qəbul etmək əvəzinə, təsvirləri bu konkret mövzular üzərindən oxuya bilərsiniz.
Cihannümada nələr var?
Cihannümanın ikinci variantı fiziki coğrafiyaya girişlə açılır. Ardınca Kolumbun (Kolomb) və Magellanın (Macellan) kəşflərindən bəhs edilir. Daha sonra Yaponiyadan (Japonya) başlayaraq ölkələrin təsvirləri verilir. Beləliklə, ümumi coğrafi mövzulardan kəşf səfərlərinə, oradan da ayrı-ayrı ölkələrə keçilir.
Cihannüma ölkələri təsvir edərkən dağlar, çaylar, idarəçilik formaları, insanların adətləri və yetişdirilən məhsullar haqqında məlumat verir. Oxucu burada həm ərazi, həm də onun sakinləri barədə məlumat tapa bilərdi. Mövzuların genişliyi əsərin Katib Çələbinin coğrafiya araşdırmalarındakı yerini anlamağa kömək edir.
Variantların heç biri tamamlanmadı. İkinci variantda təsvir edilən son yer Van idi. Əsərə 1648-ci və 1654-cü illərdə yenidən başlanması kimi, onun yarımçıq qalması da tarixinin bir hissəsidir.
Cihannüma 3 iyul 1732-ci ildə çap olundu. Bu, İbrahim Mütəfərriqənin çap etdiyi on birinci əsər idi. Nəşr Katib Çələbinin 1657-ci ildəki ölümündən sonra işıq üzü gördü. Mütəfərriqə bu nəşrə qırx lövhə və xəritə əlavə etdi.
Kəşfüz-zünun nədir və niyə əhəmiyyətlidir?
Kəşfüz-zünun ərəb dilində yazılmış biblioqrafiya və elmlər ensiklopediyasıdır. Burada əsərlərin adları əlifba sırası ilə düzülüb. Maddələrdə təxminən 15,000 kitab və risalə, 10,000 müəllif və 300-dən çox elm sahəsi haqqında məlumat var.
Araşdırmalar 1633-cü ildə Hələbin köhnə kitab dükanlarında başladı və təxminən iyirmi il davam etdi. Bu müddət Katib Çələbinin elmi həyatının böyük bir hissəsini əhatə edir. Soraq əsəri minlərlə yazılı mətn haqqında məlumatı əlifba sırası ilə bir araya gətirdi.
Əsərdə əsas yeri ərəb ədəbiyyatı tutur. Türk və fars dillərindəki əsərlər də burada yer alır. Kəşfüz-zünunun öz dili ərəb dili idi. Qeydə aldığı kitablar isə bu müxtəlif ədəbi dillərdə yazılmışdı.
Giriş hissəsi beş bölmədən ibarətdir. Bu bölmələrdə biliyin tərifi, elmlərin inkişafı və kitab yazmaq üsulları müzakirə olunur. Beləliklə, Kəşfüz-zünun əsərlərin əlifba sırası ilə siyahısına keçməzdən əvvəl bilik və müəllifliklə bağlı məsələləri təqdim edir.
Onun üsullarından birini gündəlik bir çətinliklə əlaqələndirə bilərsiniz: eyni adlı kitabları bir-birindən seçmək. Katib Çələbi belə əsərləri fərqləndirməyə kömək etmək üçün gördüyü əlyazmaların ilk cümlələrini köçürürdü. Əsərin adı onun əlifba sırasındakı yerini müəyyən edirdi. Başlanğıc sözlər isə konkret mətni tanımağa kömək edirdi.
Əsər Qustav Flügelin (Gustav Flügel) nəşri vasitəsilə də oxuculara çatdı. O, ərəb mətnini latın dilinə tərcüməsi ilə birlikdə yeddi cilddə nəşr etdi. Bu nəşr Katib Çələbinin biblioqrafik irsinin çap tarixində başqa bir mərhələdir.
Başqa hansı əsas əsərlərini bilməlisiniz?
Katib Çələbinin şəxsi müşahidələrdən istifadəsini nəzərdən keçirərkən Cihannüma ilə yanaşı Fəzləkəni də xatırlamaq lazımdır. O, 1630-cu ilin Həmədan və Bağdad yürüşləri zamanı yaşayış məntəqələri haqqında apardığı müşahidələri hər iki əsərə daxil etdi. Bu əlaqə onun yürüş təcrübəsini tarix və coğrafiya sahələrindəki yazıları ilə bağlayır.
Mizanül-həqq onun son əsəri idi. Burada dövrünün mübahisəli dini və ictimai məsələləri araşdırılırdı. Cihannümanın coğrafi əhatəsi və Kəşfüz-zünunun biblioqrafik miqyası ilə yanaşı, bu əsər onun yaşadığı cəmiyyətdəki müzakirələrdə iştirakını da göstərir.
Bu əsərlər onun qeyd olunan tədqiqat sahələrindən bir neçəsini əks etdirir. Yürüş müşahidələrindən istifadəsində tarix və coğrafiya önə çıxır. Kəşfüz-zünunda biblioqrafiya mərkəzi yer tutur. Mizanül-həqqin mövzusu isə dini və ictimai mübahisələrdir.
Səyahət bələdçilərində tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Katib Çələbi latın dilindəki Atlas Minoru izahlı şərhlərlə türk dilinə çevirdi. Bu işdə ona fransız əsilli Mehmed İxlasi kömək etdi. Bu əməkdaşlıq onun coğrafi mənbələrlə işinin arxasında duran tərcümə fəaliyyətinə konkret nümunədir.
Cihannümanın 1732-ci il nəşrindəki qırx lövhə və xəritəni Mütəfərriqə əlavə etmişdi. Onlar həmin çap nəşrinin tarixinə aiddir. Müəllifin və sonrakı naşirin rolunu nəzərə alsanız, Katib Çələbinin yazdıqlarını nəşr üçün edilmiş əlavələrdən ayıra bilərsiniz.
Kəşfüz-zünunda qeydə alınmış əlyazma başlanğıcları da diqqətəlayiq təfərrüatdır. Katib Çələbi onları eyni adlı kitabların qarışdırılmasının qarşısını almaq üçün daxil etmişdi. Onun nəhəng biblioqrafiyası qismən ayrı-ayrı mətnləri tanıdan belə kiçik əlamətlərə əsaslanırdı.
Katib Çələbinin xatirəsi necə anılıb?
UNESCO Katib Çələbinin doğumunun dörd yüz illiyini 2009-cu il yubileylər proqramına daxil etdi. 1609-cu ildə doğulan alimin xatirəsi birbaşa bu tarixlə bağlı yubileydə anıldı. Onun elmi fəaliyyətindən danışarkən coğrafiya və biblioqrafiya əsərləri əsas yer tutur.
Tez-tez verilən suallar
Katib Çələbi kimdir?
Tarix, coğrafiya, biblioqrafiya və bioqrafiya sahələrində çalışan Osmanlı alimi idi. Əsl adı Mustafa bin Abdullah idi. 1609-cu ilin fevralında İstanbulda doğulub, 1657-ci ildə elə həmin şəhərdə vəfat edib.
Cihannüma nədən bəhs edir?
Cihannüma ölkələrin coğrafiyasını, idarəçiliyini, adətlərini və yetişdirilən məhsullarını təsvir edir. Birinci variantının yazılmasına 1648-ci ildə, ikinci variantının yazılmasına isə 1654-cü ildə başlanıb. Heç biri tamamlanmayıb.
Kəşfüz-zünun niyə əhəmiyyətlidir?
Əsərdə təxminən 15,000 kitab və risalə, 10,000 müəllif və 300-dən çox elm sahəsi qeydə alınıb. Bu böyük biblioqrafik soraq əsərində məlumatlar əsər adlarına görə əlifba sırası ilə təşkil olunub.
Katib Çələbi harada dəfn olunub?
1657-ci ildə vəfat etdikdən sonra İstanbulda Zeyrək məscidinin yaxınlığındakı qəbiristanlıqda dəfn olunub.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Kâtib Çelebi islamansiklopedisi.org.tr
- Türk Maarif Ensiklopediyası — Kâtip Çelebi turkmaarifansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Cihannümâ islamansiklopedisi.org.tr
- Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Kâtip Çelebinin coğrafiya araşdırmaları və Cihannüma yakegm.ktb.gov.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Keşfü’z-Zunûn islamansiklopedisi.org.tr
- Türkcə Vikipediya — Kâtip Çelebi tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Kâtip Çelebi en.wikipedia.org
- UNESCO üzrə Türkiyə Milli Komissiyası — Anım və qeyd etmə ildönümləri unesco.org.tr
FAQ
Katib Çələbi kimdir?
Katib Çələbi XVII əsrdə tarix, coğrafiya, biblioqrafiya və bioqrafiya sahələrində çalışan Osmanlı alimi idi. 1609-cu ilin fevralında İstanbulda doğulub. Əsl adı Mustafa bin Abdullah idi.
Cihannüma nədən bəhs edir?
Cihannüma ölkələrin fiziki coğrafiyasını, idarəçiliyini, adətlərini və yetişdirilən məhsullarını təsvir edir. Katib Çələbi əsərin birinci variantına 1648-ci ildə, ikinci variantına isə 1654-cü ildə başlayıb.
Kəşfüz-zünun niyə əhəmiyyətlidir?
Kəşfüz-zünunda təxminən 15,000 kitab və risalə, 10,000 müəllif və 300-dən çox elm sahəsi haqqında məlumat var. Əsərlərin adları əlifba sırası ilə verilir. Əsas yeri ərəb ədəbiyyatı tutur, türk və fars dillərindəki əsərlər də qeydə alınır.
Katib Çələbi harada dəfn olunub?
Katib Çələbi 1657-ci ildə İstanbulda vəfat edib və Zeyrək məscidinin yaxınlığındakı qəbiristanlıqda dəfn olunub.
Image: Houghton Typ 794.34.475 – Kâtip Çelebi, Kitab-ı cihannüma.jpg — Kâtip Çelebi, Public domain
