Qarabük tarixi və adının mənşəyi: şəhər bələdçisi

Qarabük adı nə deməkdir?

Qarabükün (Karabük) tarixi ilə adının mənşəyi iki ayrı zaman xəttindən başlayır. Bu ad 1530-cu ilə aid dəftərdə keçir. Müasir şəhər isə təməli 1937-ci ildə qoyulmuş dəmir-polad zavodunun ətrafında böyüyüb. Siz Qarabükü sənaye ilə tanıyırsınızsa, həmin erkən qeyd şəhərin keçmişinə daha uzaqdan baxmağa imkan verir.

Qarabük Bələdiyyəsi adı ətrafdakı bitki örtüyü ilə izah edir. Bu yozuma görə, «kara» və «bük» sözləri tünd rəngli sıx kolluqları təsvir edir. Beləliklə, ad ərazinin görünüşü ilə əlaqələndirilir.

Coğrafiyaçı Metin Tuncel başqa bir coğrafi izah verir. O, «bük» sözünü iki axının qovuşduğu yerdəki döngə ilə bağlayır. Bu yozumda ad sahildəki bitkiləri deyil, su axınlarının formasını ifadə edə bilər. Hər iki izah təbii mühitə əsaslanır, amma fərqli xüsusiyyətləri önə çəkir.

Qarabük Universitetinin nəşr etdiyi simpozium tezisləri kitabında da bu ehtimallar müqayisə olunur. Adın bir icmadan gəldiyi iddiası daha az inandırıcı sayılır. Çay kənarındakı tünd rəngli sıx kolluqlara əsaslanan izaha üstünlük verilir. Buna görə siz adın mənşəyini qəti həll olunmuş məsələ kimi deyil, fərqli coğrafi yozumları olan mövzu kimi qəbul etməlisiniz.

Kiçik yaşayış məntəqəsi necə sənaye şəhərinə çevrildi?

Müasir Qarabükün başlanğıcı Safranbolunun Öğlebeli kəndinə bağlı, 13 ev təsərrüfatından ibarət yaşayış məntəqəsi idi. Ankara–Zonquldak (Zonguldak) dəmir yolundakı kiçik stansiya da onun ilkin nüvəsinin bir hissəsini təşkil edirdi. Siz bu başlanğıcı zavod qurulduqdan sonrakı əhali göstəriciləri ilə müqayisə etdikdə dəyişmənin miqyasını görə bilərsiniz.

Qarabük Dəmir-Polad Zavodunun təməli 3 aprel 1937-ci ildə qoyuldu. Bu, Türkiyənin ilk inteqrə olunmuş dəmir-polad zavodu idi. Həmin tarix müasir Qarabükün inkişaf etdiyi sənaye layihəsinin başlanğıcını göstərir.

İstehsal 1939-cu ilin sentyabrında başladı. İlk domna sobası 9 sentyabrda işə salındı. İlk çuqun isə 10 sentyabrda alındı. Bunlar ayrı mərhələlərdir: ilk çuqun alınmazdan əvvəl soba işə salınmışdı.

Qarabükün əhalisi 1940-cı ildəki 6,825 nəfərdən 1945-ci ildə 10,682 nəfərə çatdı. Bu müddətdə, 1941-ci ildə Qarabük Safranboluya bağlı nahiyə mərkəzi oldu. Beləliklə, sənayenin böyüməsi ilə inzibati statusun dəyişməsi şəhərin genişlənməsinin eyni erkən mərhələsinə təsadüf edir.

Qarabük 1953-cü ildə rayon mərkəzi oldu. Vilayət statusu isə 6 iyun 1995-ci ildə Rəsmi Qəzetdə dərc edilmiş 550 saylı qanun qüvvəli fərmanla verildi. Vilayət altı rayondan ibarətdir: mərkəz rayonu, Əflani (Eflani), Əskipazar (Eskipazar), Ovacıq (Ovacık), Safranbolu və Yenicə (Yenice).

Safranbolu bölgənin tarixində niyə mühüm yer tutur?

Safranbolu Qarabük vilayətində ticarət və məskunlaşmanın daha qədim tarixini göstərir. UNESCO onu şərq–qərb ticarət yolundakı mühüm karvan dayanacağı kimi təsvir edir. Bu rol XIII əsrdən XX əsrin əvvəllərində dəmir yolunun gəlişinədək davam edib.

Dəmir yolu bu iki yaşayış məntəqəsinin tarixini birləşdirir. UNESCO-nun təsvirində onun gəlişi Safranbolunun karvan dayanacağı rolunun sonunu göstərir. Ankara–Zonquldak xəttindəki kiçik stansiya isə müasir Qarabükün ilkin nüvəsinin bir hissəsi idi. Beləliklə, siz nəqliyyatın tarixini izləyərək bu iki məntəqənin keçmişi arasında əlaqə qura bilərsiniz.

Safranbolu 1994-cü ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi. Siyahıya alınmış ərazi 193 hektardır. UNESCO üç tarixi yaşayış hissəsini qeyd edir: Çuxur (Çukur), Kıranköy və Bağlar. Sonuncuda böyük bağların içində yerləşən yay evləri var.

Cinci xanı (Cinci Han) Safranbolunun ticarət keçmişi ilə konkret əlaqə yaradır. Onu Cinci Xoca Hüseyn Əfəndi tikdirib. Tikintinin 1640–1648-ci illər arasına təsadüf etdiyi ehtimal olunur. Xan iki mərtəbəli və 62 otaqlıdır. Tikinti tarixi təxmini interval kimi göstərilməlidir.

Məscidlər də şəhərin tarixində ayrıca tarixli abidələrdir. Mədəniyyət Portalının vəqf möhürünə verdiyi izaha görə, Köprülü Məhmət Paşa məscidi (Köprülü Mehmet Paşa Mosque) ehtimalən 1661-ci ildə açılıb. Vilayətin mədəniyyət qurumu isə 1661/1662 tarixini göstərir. Kazdağlıoğlu məscidinin (Kazdağlıoğlu Mosque) kitabəyə əsaslanan tarixi daha dəqiqdir. Giriş kitabəsində onun 1778-ci ildə Kazdağlıoğlu Məhmət Ağa tərəfindən tikdirildiyi yazılıb.

İzzət Məhmət Paşa öz adını daşıyan məscidi 1796-cı ildə tikdirib. Layihədə İstanbuldakı Nuruosmaniyə məscidi (Nuruosmaniye Mosque) nümunə götürülüb. Safranbolunun Köhnə Hökumət Evi daha sonrakı dövrə aiddir. 1904-cü ildə tikilən bina 1976-cı ildə yanğına məruz qalıb. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi onun bərpasını 2003-cü ildə tamamlayıb.

Hadrianopolis Qarabükün keçmişinə nə əlavə edir?

Hadrianopolis Əskipazar rayon mərkəzindən təxminən üç kilometr qərbdə, Viranşəhərdə (Viranşehir) yerləşir. Onun arxeoloji qalıqları vilayətin tarixini sənaye şəhərinin və Safranbolunun tarixi tikililərinin hüdudlarından kənara aparır. Tarixə yönəlmiş səfərdə siz eyni vilayətin daxilində ayrıca bir arxeoloji məkanla tanış ola bilərsiniz.

2020-ci ildə müəyyən edilmiş bir neçə əldə hazırlanmış saxsı fraqmenti tarixəqədərki dövr tapıntıları qrupunun başlanğıcı oldu. 2020–2023-cü illərdə aparılan qazıntılar həm onların sayını, həm də müxtəlifliyini artırdı. Tapıntıların aşkarlandığı tarixlə əşyaların aid olduğu tarixəqədərki dövrləri bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Anadolu Agentliyinin 11 yanvar 2025-ci il tarixli xəbərində Hadrianopolisdə tapılmış iki sümük oyun fiqurundan bəhs edilir. Onların V əsrə aid hərbi strategiya oyununa məxsus olduğu qiymətləndirilib. Bu yozum əşyalar haqqında verilmiş qiymətləndirmədir. Onların necə istifadə edildiyinə dair qəti nəticə deyil.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Qarabükün 1530-cu il qeydini diqqətlə oxumaq lazımdır. Taraklıborlu rayonuna aid dəftərdə Qarabük Arif Şeyx vəqfi ilə bağlı bir yer kimi göstərilir. Rayonun kəndləri arasında yer almır. Qeyd adın mövcudluğunu təsdiqləyir, amma onu kənd qeydinə çevirmir.

Qaymaqamlar evinin (Kaymakamlar Evi) adı da maraqlı bir məqamı açır. Sahibi Hacı Məhmət Əfəndi polkovnik-leytenant rütbəsinə uyğun gələn «kaim-makam» titulunu daşıyırdı. Evin içində fırlanan yemək dolabı yeməyi hərəm və səlamlıq bölmələri arasında ötürürdü. Siz yeməyin servis pəncərəsindən ötürülməsini təsəvvür edin: bu məişət qurğusu memarlıq həllini gündəlik işlə əlaqələndirir.

Mümtazlar malikanəsi (Mümtazlar Mansion) ev həyatına aid başqa bir təfərrüat təqdim edir. Onu Ziya Əfəndi (Ziya Efendi) 1888-ci ildə tikdirib. Baş otağın tavan bəzəyi təxminən 4,000 taxta parçadan ibarətdir. Siz binanın daxilindəki sənətkarlığı nəzərdən keçirərkən bu konkret xüsusiyyətə diqqət yetirə bilərsiniz.

Hadrianopolisdə kilsə mozaikaları cənnət çaylarını insan şəklində təsvir edir. Təsvirlərin yanında Phison, Geon, Fərat (Euphrates) və Dəclə (Tigris) adları verilib. Bu fiqurlar mozaika təsvirlərini birbaşa xristian inancı ilə bağlayır.

İncəkaya su kəmərinin (İncekaya Aqueduct) quruluşu da diqqətə layiqdir. İzzət Məhmət Paşanın Safranboluya su gətirmək üçün tikdirdiyi kəmər Tokatlı kanyonundan keçir. Uzunluğu 116 metr, hündürlüyü isə təxminən 60 metrdir. Üç döngə suyun sürətini tənzimləmək üçün layihələndirilib. Buradan Safranbolunun bulaqlarına paylanan suya «paşa suyu» deyilirdi.

Xronologiya

• 1530: Qarabük Taraklıborlu rayonuna aid dəftərdə bir yer adı kimi keçir.
• 1640–1648: Cinci xanının ehtimal olunan tikinti dövrü.
• 1661–1662: Köprülü Məhmət Paşa məscidinin açılışı üçün verilən alternativ tarixlər.
• 1778: Kazdağlıoğlu məscidi tikildi.
• 1796: İzzət Məhmət Paşa məscidi tikildi.
• 1888: Ziya Əfəndi Mümtazlar malikanəsini tikdirdi.
• 1904: Safranbolunun Köhnə Hökumət Evi tikildi.
• 3 aprel 1937: Qarabük Dəmir-Polad Zavodunun təməli qoyuldu.
• 10 sentyabr 1939: Zavodda ilk çuqun istehsal edildi.
• 1941: Qarabük Safranboluya bağlı nahiyə mərkəzi oldu.
• 1953: Qarabük rayon mərkəzi oldu.
• 1994: Safranbolu UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi.
• 6 iyun 1995: Qarabük vilayətinin yaradılması haqqında fərman dərc edildi.
• 1997: Yörük kəndi (Yörük Village) şəhər mühafizə ərazisi kimi qoruma altına alındı.
• 2020–2023: Hadrianopolisdə tarixəqədərki dövr tapıntılarının sayı və müxtəlifliyi artdı.

Tez-tez verilən suallar

Qarabük adı nə deməkdir?

Qarabük Bələdiyyəsi adı tünd rəngli bitki örtüyü ilə əlaqələndirir və «kara» ilə «bük» sözlərinin birləşməsi kimi izah edir. Coğrafiyaçı Metin Tuncel başqa bir coğrafi yozum verir: «bük» iki axının qovuşduğu yerdəki döngəni bildirir.

Qarabükün tarixi dəmir-polad zavodu ilə başlayır?

Adı 1530-cu il dəftərində keçir. Müasir şəhər 13 ev təsərrüfatından ibarət yaşayış məntəqəsi və kiçik dəmir yolu stansiyası ətrafında inkişaf edib. Sonrakı böyüməsinin əsasını dəmir-polad zavodu təşkil edib.

Qarabük nə vaxt vilayət olub?

Qarabük vilayəti 6 iyun 1995-ci ildə Rəsmi Qəzetdə dərc olunmuş 550 saylı qanun qüvvəli fərmanla yaradılıb. Qarabük 1953-cü ildə rayon mərkəzi olmuşdu.

Safranbolunun Qarabük tarixində yeri nədir?

Müasir Qarabükün ilkin yaşayış məntəqəsi Safranbolunun Öğlebeli kəndinə bağlı idi. Safranbolu hazırda Qarabük vilayətinin rayonudur. Onun tarixi şəhəri 1994-cü ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.

Mənbələr

1. Qarabük Bələdiyyəsi — Tarixçə karabuk.bel.tr
2. TDV İslam Ensiklopediyası — Qarabük islamansiklopedisi.org.tr
3. Qarabük Universiteti — Simpozium tezisləri kitabı kutuphane.karabuk.edu.tr
4. Türkcə Vikipediya — Qarabük tr.wikipedia.org
5. KARDEMİR — 2022-ci il üzrə dayanıqlılıq hesabatı kardemir.com
6. İngiliscə Vikipediya — Qarabük vilayəti en.wikipedia.org
7. UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Safranbolu şəhəri whc.unesco.org
8. Mədəniyyət Portalı — Köprülü Məhmət Paşa məscidi kulturportali.gov.tr
9. Mədəniyyət Portalı — İzzət Məhmət Paşa məscidi kulturportali.gov.tr
10. Qarabük Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Mühüm tarixi tikililər karabuk.ktb.gov.tr
11. Mədəniyyət Portalı — Yörük kəndi kulturportali.gov.tr
12. Mədəniyyət Portalı — Hadrianopolis antik şəhəri kulturportali.gov.tr
13. Türk Arxeologiya və Etnoqrafiya Jurnalı — Hadrianopolis və ətrafından yeni tarixəqədərki dövr tapıntıları taed.ktb.gov.tr
14. Anadolu Agentliyi — Türkiyədəki antik şəhərdə Roma dövrünə aid hərbi oyunun qalıqları aşkarlandı aa.com.tr
15. Mədəniyyət Portalı — İncəkaya su kəməri kulturportali.gov.tr

FAQ

Image: 20180107 Safranbolu 1945 (39101010504).jpg — Ray Swi-hymn, CC BY-SA 2.0