İstanbul Arxeologiya Muzeyləri: ziyarət bələdçisi

İstanbul Arxeologiya Muzeylərində (İstanbul Arkeoloji Müzeleri) keçmiş Osmanlı ərazilərindəki mədəniyyətlərə aid təxminən bir milyon əşya saxlanılır. Kompleks Arxeologiya Muzeyini (Arkeoloji Müzesi), Qədim Şərq Əsərləri Muzeyini (Eski Şark Eserleri Müzesi) və Çinili Köşk Muzeyini (Çinili Köşk Müzesi) birləşdirir. Sidondan (Sayda) gətirilmiş oyma naxışlı sarkofaqlar və Qadeş sülh müqaviləsinin mətnini qoruyan gil lövhə əsas eksponatlar arasındadır.

Siz kolleksiyanı üç konkret mövzu üzərindən tanıya bilərsiniz: dəfn, diplomatiya və muzeyə çevrilmiş binalar. İsgəndər sarkofaqında döyüş və ov səhnələri təsvir olunur. Qadeş lövhəsində hökmdarların qarşılıqlı öhdəlikləri yazılıb. Çinili köşk isə kompleksin memarlıq tarixini 1472-ci ilə aparır.

İstanbul Arxeologiya Muzeyləri haradadır: hara getməli

Muzeylər Fateh (Fatih) rayonunun Cankurtaran məhəlləsində, Osman Hamdi Bey yoxuşunda (Osman Hamdi Bey Yokuşu) yerləşir. Gülhanə parkı (Gülhane Parkı) və Topqapı sarayı yaxınlıqdadır. Ziyarətinizi planlaşdırarkən addakı cəm formasına diqqət edin. Burada tək bir binada yerləşən kolleksiyadan deyil, üç muzeydən ibarət kompleksdən söhbət gedir.

Arxeologiya Muzeyinin klassik üslublu binasını Aleksandr Vallori (Alexandre Vallaury) Sidon Kral Nekropolundan gətirilmiş sarkofaqları nümayiş etdirmək üçün layihələndirib. Bina 13 iyun 1891-ci ildə açılıb. 1903 və 1908-ci illərdə əlavə olunan iki qanad ona indiki görünüşünü verib.

Çinili köşk kompleksin ən qədim binasıdır. II Mehmedin hakimiyyəti dövründə, 1472-ci ildə tikilib. Muzeyin inkişafında isə daha sonralar yer alıb. Arxeoloji kolleksiya Aya İriniyə sığmadığı üçün köşk bərpadan sonra, 1880-ci ildə muzey kimi açılıb.

İstanbul Arxeologiya Muzeyində nə görmək olar

Kolleksiyaya yaxından baxmağa İsgəndər sarkofaqından başlaya bilərsiniz. Osman Həmdi bəy (Osman Hamdi Bey) onu 1887-ci ildə Livandakı Sidon Kral Nekropolunda apardığı qazıntılar zamanı tapıb. Sarkofaq e.ə. IV əsrin son rübünə aid edilir. Gövdəsi və qapağı Pentelikon mərmərindən hazırlanıb.

Siz onun iki uzun tərəfini təsvir olunan mövzulara görə ayıra bilərsiniz. Bir tərəfdə yunan və fars əsgərlərinin döyüşü göstərilir. Digər tərəfdə şir və maral ovu təsvir olunur. Əşyanın adına keçməzdən əvvəl bu səhnələrə ayrı-ayrılıqda baxın. İsgəndərin relyefdə təsvir edilməsi sarkofaqın onun məzarı olduğunu sübut etmir.

Sarkofaqın kim üçün hazırlandığı hələ də mübahisəlidir. Endryu Stüart (Andrew Stewart) onu Sidon hökmdarı Abdalonimlə (Abdalonymos) əlaqələndirir. Valdemar Hekkel (Waldemar Heckel) isə fars əsilzadəsi və Babil valisi Mazeyi (Mazaeus) ehtimal olunan sahib kimi göstərir. Bunlar bir-biri ilə rəqabət aparan şərhlərdir. Qəbul edilən fərq budur: İsgəndər sarkofaqı Makedoniyalı İsgəndərin özünün dəfn olunduğu sarkofaq deyil.

Ağlayan qadınlar sarkofaqı dəfn təsvirlərinə başqa tərəfdən baxmağa imkan verir. Eyni Sidon nekropolunda tapılan bu əsər təxminən e.ə. 350-ci ilə aid edilir. Yas tutan qadın fiqurları İon sütunları arasında dayanır. Bu memarlıq quruluşunu İsgəndər sarkofaqındakı döyüş və ov mövzuları ilə müqayisə edin.

Bu müqayisə diqqət yetirəcəyiniz konkret detalları göstərir. Bir əsərdə fiqurlar sütunların yaratdığı çərçivə daxilindədir. Digərində əsgərlər və ovçular uzun tərəflərin oyma səthlərini tutur. Hər ikisi Sidon Kral Nekropolundan gətirilib. Ancaq mövzuları sizə araşdırmaq üçün fərqli material verir.

Qadeş lövhəsi: gil üzərində sülh müqaviləsi

Muzeydəki Qadeş lövhəsi Het hökmdarı III Hattuşili ilə Misir fironu II Ramzes (II. Ramses) arasında e.ə. XIII əsrdə bağlanmış sülh müqaviləsinin mixi yazılı mətnini qoruyur. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının eksponat qeydinə görə, İstanbulda saxlanılan lövhə 1906-cı ildə keçmiş Het paytaxtı Hattuşada tapılıb.

Müqavilə yalnız döyüşlərə son qoymaqdan bəhs etmir. Onun müddəalarına hücum etməmək, davamlı sülh, qarşılıqlı yardım və qaçqınların geri qaytarılması daxildir. Bu öhdəlikləri ayrı-ayrılıqda oxuyun. Onlar hökmdarların sülh bağladıqdan sonra nə etməyə və hansı hərəkətləri dayandırmağa razılaşdıqlarını göstərir.

Siz gündəlik həyatda hər hansı razılaşmanın şərtlərini yoxlamısınızsa, bu lövhəyə də eyni sualla baxın: hər tərəf nə vəd edir? Burada qarşılıqlı yardım və qaçqınların geri qaytarılması sülh öhdəlikləri ilə yanaşı yer alır. Bu əlaqə mətni sadəcə ümumi dostluq rəmzinə çevirmədən anlamağı asanlaşdırır.

Lövhə daha geniş arxiv tarixinin də bir hissəsidir. Qadeş müqaviləsi lövhələrinin də daxil olduğu Boğazköy Het Lövhələri arxivi 2001-ci ildə UNESCO-nun Dünya Yaddaşı Beynəlxalq Reyestrinə daxil edilib. Beləliklə, bu eksponat konkret bir razılaşmanı günümüzə çatmış daha böyük yazılı sənədlər toplusu ilə əlaqələndirir.

Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar

İsgəndər sarkofaqında atlı İsgəndər Nemea şirinin dərisini geyinib. Bu, onun Heraklla (Herakles) bağlı irəli sürdüyü əcdadlıq iddiasına işarə edir. Həmin detal relyefdə sadəcə atlı və ya döyüş səhnəsi görməkdən əlavə, müəyyən edə biləcəyiniz konkret bir əlamətdir.

Rənglər də diqqətdə saxlanmalı detallardandır. Mədəniyyət Portalı sarkofaqın rəngləri arasında purpur, qırmızı, sarı, mavi, qırmızımtıl qəhvəyi və yasəməni rəngləri göstərir. Mərmər material əsərin təsvirinin yalnız bir hissəsidir. Onun görünüşünü ətraflı müzakirə edərkən qeydə alınmış bu rənglər də nəzərə alınmalıdır.

Qadeş lövhəsi müqavilənin ilkin gümüş mətnlərindən biri deyil, gil nüsxəsidir. Gümüş orijinallar itib. İstanbuldakı eksponat Boğazköy qazıntılarından gətirilib. Materialı mətndən ayırmaq müqavilənin ilkin gümüş sənədlər olmadan necə günümüzə çatdığını anlamağa kömək edir.

Daha sonrakı bir nüsxə müqaviləni başqa bir qurumun məkanına daşıyır. Türkiyə heykəltaraş Sadi Çalıkın hazırladığı mis surəti 24 sentyabr 1970-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatına təqdim edib. İstanbuldakı gil lövhə ilə mis surətin materialları, tarixləri və rolları fərqlidir.

Binaların da öz detalları var. Klassik muzey binasının frontonunda Osmanlı dövrünə aid “Asar-ı Atika Müzesi” yazısı yerləşir. Onun üstündə II Əbdülhəmidin tuğrası var. Qədim Şərq Əsərləri Muzeyinin binası 1883-cü ildə Sanayi-i Nefise Mektebi üçün tikilib. Məktəb köçdükdən sonra bina 1917-ci ildə muzeylər müdirliyinə ayrılıb.

Xronologiya

• E.ə. XIII əsr: III Hattuşili və II Ramzes Qadeş sülh müqaviləsini bağlayırlar.
• Təxminən e.ə. 350-ci il: Ağlayan qadınlar sarkofaqının aid edildiyi tarix.
• E.ə. IV əsrin son rübü: İsgəndər sarkofaqının aid edildiyi dövr.
• 1472: Çinili köşk tikilir.
• 1869: Aya İrinidəki arxeoloji kolleksiya əsasında Müze-i Hümayun yaradılır.
• 1880: Çinili köşk muzey kimi açılır.
• 1881: Osman Həmdi bəy muzey direktoru olur.
• 1883: Sanayi-i Nefise Mektebinin binası tikilir.
• 1887: Sidon qazıntıları zamanı İsgəndər sarkofaqı tapılır.
• 13 iyun 1891: Arxeologiya Muzeyinin klassik binası açılır.
• 1903 və 1908: Klassik binaya iki qanad əlavə olunur.
• 1906: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qeydinə görə, İstanbuldakı Qadeş lövhəsi Hattuşada tapılır.
• 1917: Keçmiş məktəb binası muzeylər müdirliyinə ayrılır.
• 24 sentyabr 1970: Türkiyə Sadi Çalıkın hazırladığı müqavilənin mis surətini Birləşmiş Millətlər Təşkilatına təqdim edir.
• 2001: Boğazköy Het Lövhələri UNESCO-nun Dünya Yaddaşı Beynəlxalq Reyestrinə daxil edilir.

İstanbul Arxeologiya Muzeyləri: bilet qiyməti və iş saatları

25 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanmış rəsmi muzey səhifəsində iş saatları hər gün 09:00–18:30 kimi göstərilir. Bilet kassası saat 17:30-da bağlanır. Gəlişinizi planlaşdırarkən bu iki vaxtı ayrı nəzərə alın. Bilet satışı göstərilən ziyarət vaxtı bitməzdən əvvəl dayanır.

Həmin tarixdə yoxlanmış DOSİM tarifində Arxeologiya Muzeyi–Qədim Şərq Əsərləri Muzeyi–Çinili Köşk girişi üçün xarici ziyarətçilərin ödəyəcəyi məbləğ €15 göstərilir. Tarifdə Türkiyə şəxsiyyət vəsiqəsi sahiblərinin İstanbul Arxeologiya Muzeylərinə Müzekart ilə daxil ola biləcəyi də bildirilir.

Giriş qaydaları ilə yanaşı, sərgi zallarının açıq olub-olmadığına da diqqət yetirmək lazımdır. 25 oktyabr 2026-cı ildə Turkish Museums əlavə binadakı Frakiya (Trakya), Bitiniya (Bithynia), Əsrlər boyu İstanbul, Frigiya (Frigya), Kipr, Suriya və Fələstin sərgilərini müvəqqəti bağlı göstərirdi. Ziyarətinizi hansı kolleksiyalar ətrafında quracağınızı seçərkən bu sərgilərin bağlı olduğunu nəzərə alın.

İstanbul Arxeologiya Muzeyləri: turlar və diqqətçəkən görüntülər

Muzeylərdə audio bələdçi xidməti var. Ziyarətinizi burada bəhs edilən əsas əsərlər ətrafında qurmaq üçün İsgəndər sarkofaqını, Ağlayan qadınlar sarkofaqını və Qadeş lövhəsini əsas götürün. Onlar sizi relyeflə nəql edilən hadisələrlə, yas təsvirləri ilə və yazılı diplomatik razılaşma ilə tanış edir.

Əsərləri görüntülərdə tanımaq üçün seçilən əlamətlərinə baxın. İsgəndər sarkofaqında döyüş və ov relyefləri var. Ağlayan qadınlar sarkofaqında qadın fiqurları İon sütunları arasında yerləşir. Klassik binada frontondakı yazını və onun üstündəki tuğranı axtarın. Bu detallar muzeyin fotoşəkillərini də daha diqqətlə oxumağınıza kömək edir.

Tez-tez verilən suallar

İstanbul Arxeologiya Muzeyləri haradadır?

Muzeylər Fateh rayonunun Cankurtaran məhəlləsində, Osman Hamdi Bey yoxuşunda yerləşir. Üç muzeydən ibarət kompleks Gülhanə parkı və Topqapı sarayının yaxınlığındadır.

İş saatları necədir?

25 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanmış rəsmi cədvəldə gündəlik iş saatları 09:00–18:30 göstərilir. Bilet kassası saat 17:30-da bağlanır.

Biletlər neçəyədir?

25 oktyabr 2026-cı ildə yoxlanmış DOSİM tarifində xarici ziyarətçilər üçün giriş haqqı €15 göstərilir. Həmin siyahıya görə, Türkiyə şəxsiyyət vəsiqəsi sahibləri Müzekart ilə daxil ola bilərlər.

Makedoniyalı İsgəndər İsgəndər sarkofaqında dəfn olunub?

Xeyr. Sarkofaqın kim üçün hazırlandığı mübahisəlidir. Ehtimal olunan sahiblər arasında Sidon hökmdarı Abdalonim və fars əsilzadəsi, Babil valisi Mazey var.

Mənbələr

1. Milli Təhsil Nazirliyi — İstanbul Arxeologiya Muzeyləri okuldisiogrenme.eba.gov.tr
2. Vikipediya — İstanbul Arxeologiya Muzeyləri en.wikipedia.org
3. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — İstanbul Arxeologiya Muzeyləri muze.gov.tr
4. Vikipediya — İstanbul Arxeologiya Muzeyləri tr.wikipedia.org
5. Türkiyə Muzeyləri — İstanbul Arxeologiya Muzeyləri turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr
6. Mədəniyyət Portalı — Görülməli 11 sarkofaq kulturportali.gov.tr
7. Vikipediya — İsgəndər sarkofaqı en.wikipedia.org
8. Mədəniyyət Portalı — İsgəndər sarkofaqı kulturportali.gov.tr
9. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı — Hattuşili ilə II Ramzes arasındakı sülh müqaviləsinin surəti un.org
10. Çorum İl Mədəniyyət və Turizm Müdirliyi — Qadeş döyüşü və sülh müqaviləsi corum.ktb.gov.tr
11. UNESCO üzrə Türkiyə Milli Komissiyası — Dünya Yaddaşı Proqramı unesco.org.tr
12. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi DOSİM — Muzey və arxeoloji məkanlara giriş haqları dosim.ktb.gov.tr

FAQ

Image: Istanbularcheology.jpg — Metuboy, CC BY-SA 4.0