Bir üniversite kaydına göre Safiye Ali, 1916 yaz döneminden 1920–1921 kış dönemine kadar toplam 68 ders, seminer ve uygulamaya katıldı. Üstelik derslerinden birini Nobel ödüllü fizikçi Wilhelm Wien verdi. Bu kayıtlar, bir kadının tıp diplomasına giden yolun ne kadar uzun olduğunu gösteriyor.
Bu yazıda Safiye Ali’nin kim olduğunu, nerede doğup nerede öldüğünü ve yolunda hangi engellerle karşılaştığını bulacaksınız. Ayrıca Süt Damlası çalışmalarını, “ilk kadın doktor” unvanı çevresindeki tartışmayı ve kaynaklarda yer alan az bilinen ayrıntıları okuyacaksınız.
Safiye Ali kimdir? Nerede doğdu?
Safiye Ali, kadın ve çocuk sağlığı alanında çalışan Türk hekimdir. Yaygın kabul gören doğum tarihine göre 2 Şubat 1894’te İstanbul’da dünyaya geldi. Würzburg Üniversitesi Arşivi ise belgelerinde 1895 tarihinin de bulunduğunu belirtir. Arşive göre iki yıldan hangisinin doğru olduğu kesinleştirilememiştir. Yani doğum yılı için “1894 ya da 1895” demek en doğrusu.
Babası padişah yaverlerinden Ali Kırat Paşa’ydı. Annesi Emine Hasene Hanım, Hacı Emin Paşa’nın kızıydı. Safiye Ali babasını küçük yaşta kaybetti. İstanbul Valideçeşme’de, dedesi Emin Paşa’nın konağında büyüdü.
Kısaca özetlemek gerekirse: İstanbul’da yetişti, Almanya’da tıp okudu, 1923’te Türkiye’de hekimlik izni aldı. Anne ve çocuk sağlığı, emzirme eğitimi ve kadın hakları için çalıştı. Hayatı 5 Temmuz 1952’de Dortmund’da sona erdi.
Safiye Ali’nin hayatı: Kolejden Würzburg’a giden yol
Safiye Ali, İstanbul’daki Amerikan Kız Koleji’nden Ocak 1916’da mezun oldu. Kolejin müdürü Mary Mills Patrick, onu hekim olmaya teşvik edenlerden biriydi.
İlk engel ülkenin içinde çıktı. Darülfünun Tıp Fakültesi kadın öğrenci kabul etmiyordu. Safiye Ali bu yüzden tıp eğitimi için Almanya’ya gitti. Maarif Nazırı Şükrü Bey’in desteğiyle devlet bursu aldı. Würzburg Üniversitesi’nde 1916 yaz döneminde derslere başladı.
İkinci engel Bavyera’da yaşandı. Bavyera Eğitim Bakanlığı, Amerikan Koleji diploması gerekçesiyle ilk tıp sınavına giriş belgelerini başlangıçta vermedi. Safiye Ali sınava ancak 1918’de girebildi.
Sonunda 1 Haziran 1921’de doktora derecesini aldı. Tezi, bebeklik çağında iç hemorajik pakimenenjit üzerineydi.
İnci Hot’un aktardığına göre 1921’de eğitimini bitirince İstanbul’a döndü. Altı hafta sonra kadın ve çocuk hastalıklarında ihtisas yapmak için yeniden Almanya’ya gitti. Eşi, Türkiye’de Ferdi Ali adını da kullanan Alman göz hekimi Ferdinand Krekeler’di.
Muayenehanede güven ve ücret sorunu
Safiye Ali, Haziran 1923’te Türkiye’de hekimlik yapma iznini aldı. İstanbul Cağaloğlu’nda muayenehane açtı. Diplomanın ardından asıl sınav hastaların karşısında başladı.
Muayenehanesinin ilk döneminde bazı hastalar kadın olduğu için ona güvenmedi. Bazıları da erkek hekimlere ödediklerinden daha düşük ücret ödemek istedi. Siz de bir doktora aynı ücreti ödemeyi neden kabul etmeyeceğinizi düşünün. Safiye Ali bu soruya net bir yanıt verdi: ödeme gücü bulunan hastalardan erkek meslektaşlarıyla aynı muayene ücretini istedi. Ödeme yapamayan hastalar için ise istisna uyguladı.
Bir başka alanda da öncüydü. Amerikan Kız Koleji’nin tıp bölümünde jinekoloji ve obstetrik dersleri verdi. Bu nedenle Türkiye’de tıp eğitimi veren ilk kadın olarak tanınır.
Süt Damlası, kitap ve kadın örgütleri
Süt Damlası, anne ve bebeklere hizmet veren bir sağlık birimiydi. Safiye Ali’nin çalıştığı birimlerde anne ve bebek izlemi yapılıyordu. Bebeğinizi bugün aşı için bir sağlık kuruluşuna götürüyorsanız, o günkü hizmetin bir kısmının benzerini görüyorsunuz: aşılama, beslenme yardımı, annelere eğitim ve ev ziyaretleri.
Safiye Ali, 1926’da Süt Damlası’nın müdürlüğüne getirildi. Anneleri emzirmeye teşvik eden çalışmalar yürüttü. Deneyimlerini 1925’te İstanbul’da Ahmed İhsan Matbaası’nda basılan Küçük Çocuklar Muayenehanesi ve Süt Damlası adlı kitabında anlattı.
Mesleğinin dışında da görev aldı. İstanbul Himaye-i Etfal Cemiyeti’ne bağlı Anneler Birliği’nde çalıştı. Kadınların siyasi hakları için çalışan Türk Kadınlar Birliği’nde de görev yaptı. Londra, Viyana ve Bolonya’daki uluslararası kongrelerde Türk kadınlarını temsil etti. 1928 Bolonya Kadın Hekimler Kongresi’ne ilişkin seyahat izlenimleri, 21 Haziran 1928 tarihli Servet-i Fünun’da yayımlandı.
Süt Damlası’ndan ayrılışı ise tartışmalıydı. İstifası sonrasında protestolar yaşandı. Bu protestoları kendisinin örgütlediği iddiasını Safiye Ali reddetti. Yaşananları, kadınların başarısını kabullenemeyen erkek hekimlerin tutumuyla açıkladı.
Türkiye’nin ilk kadın doktoru mu? Kapsamı neden tartışmalı
Safiye Ali sık sık “Türkiye’nin ilk kadın doktoru” diye anılır. Acıbadem Üniversitesi’nin yayını bu unvanın kapsamını sınırlar. Yayında, ondan önce ABD’de tıp okuyup ülkeye dönerek çalışan Zaruhi Kavalcıyan anılır.
Bu yüzden unvanı daha dar tanımlamak gerekir. Safiye Ali, Würzburg’da tıp eğitimi alan, 1923’te Türkiye’de hekimlik izni alan ve Cağaloğlu’nda muayenehane açan öncü bir Türk kadın hekimdir. Doğum yılı konusunda da kaynaklar ayrışır: 1894 yaygın kabul görür, 1895 ise Würzburg arşivinde geçer.
Bir başka tartışma, Almanya’ya dönüşüyle ilgilidir. Taha Toros, bu dönüşü 1928’de konan kanser teşhisiyle açıklar. Nuran Yıldırım ise eşinin raporundaki hastalık başlangıcı olan 1938’i esas alır. Ona göre dönüşte mesleki hayal kırıklıklarının da etkisi vardır.
Safiye Ali nerede öldü? Almanya yılları
Safiye Ali, Almanya’da İkinci Dünya Savaşı yıllarında da hekimlik yaptı. 5 Temmuz 1952’de Dortmund’da öldü.
Araştırma Temelli Etkinlik Dergisi’nde 2016’da yayımlanan biyografik tanıtıma göre kendi çocuğu olmadı. Buna karşın hayatını, başkalarının annelerine ve bebeklerine yönelik çalışmalara adamıştı.
Kısa kronoloji
- 2 Şubat 1894: Yaygın kabul gören tarihe göre İstanbul’da doğdu. Üniversite arşivinde 1895 kaydı da bulunduğundan doğum yılı kesin değildir.
- Ocak 1916: İstanbul Amerikan Kız Koleji’nden mezun oldu.
- 1916: Würzburg Üniversitesi’nde tıp öğrenimine başladı.
- 1918: Diplomasına ilişkin başlangıçtaki engelin ardından ilk tıp sınavına girdi.
- 1 Haziran 1921: Bebeklik çağında iç hemorajik pakimenenjit konulu teziyle doktora derecesini aldı.
- Haziran 1923: Türkiye’de hekimlik iznini aldı ve Cağaloğlu’nda muayenehane açtı.
- 1925: Küçük Çocuklar Muayenehanesi ve Süt Damlası adlı kitabı basıldı.
- 1926: Süt Damlası Müdürlüğü’ne getirildi.
- 1928: Bolonya’daki uluslararası kadın hekimler kongresine katıldı.
- 1939–1945: İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanya’da hekimliğini sürdürdü.
- 5 Temmuz 1952: Dortmund’da öldü.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- 68 ders, seminer ve uygulama: Würzburg Üniversitesi kayıtlarına göre Safiye Ali, 1916 yaz dönemi ile 1920–1921 kış dönemi arasında bu kadar derse, seminere ve uygulamaya katıldı.
- Aşılama kursu: Ders kayıtlarında 1919 yaz döneminde aldığı bir aşılama kursu bulunur. Süt Damlası’ndaki aşılama hizmeti düşünüldüğünde bu kayıt dikkat çekicidir.
- Nobel ödüllü hoca: Würzburg’daki öğrenimi sırasında Nobel ödüllü fizikçi Wilhelm Wien’den fizik dersi aldı.
- “Safiye Ali Bey”: Malul Gaziler Büyük Ticaret Salnamesi’nde adı, erkeklere kullanılan hitapla “Safiye Ali Bey” olarak yazılmıştır.
Sık sorulan sorular
Safiye Ali nerede doğdu?
Yaygın kabul gören bilgiye göre İstanbul’da, 2 Şubat 1894’te doğdu. Würzburg Üniversitesi Arşivi’ndeki belgelerde 1895 tarihi de geçtiği için doğum yılı kesin değildir. Çocukluğunu Valideçeşme’deki dedesinin konağında geçirdi.
Safiye Ali nerede öldü?
Safiye Ali, 5 Temmuz 1952’de Almanya’nın Dortmund kentinde öldü. İkinci Dünya Savaşı yıllarında da Almanya’da hekimlik yapmıştı.
Safiye Ali tıp eğitimini neden Almanya’da aldı?
Darülfünun Tıp Fakültesi o dönemde kadın öğrenci kabul etmiyordu. Safiye Ali de Maarif Nazırı Şükrü Bey’in desteğiyle devlet bursu aldı ve Würzburg Üniversitesi’nde 1916 yaz döneminde öğrenime başladı.
Safiye Ali hangi konuda doktora yaptı?
Bebeklik çağında iç hemorajik pakimenenjit üzerine hazırladığı tezle 1 Haziran 1921’de Würzburg Üniversitesi’nden doktora derecesini aldı.
Safiye Ali Süt Damlası’nda ne yaptı?
1926’da Süt Damlası’nın müdürlüğüne getirildi. Anneleri emzirmeye teşvik eden çalışmalar yürüttü. Bu birimlerde anne ve bebek izlemi, aşılama, beslenme yardımı, anne eğitimi ve ev ziyaretleri yapılıyordu.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Safiye Ali tr.wikipedia.org
- İngilizce Wikipedia — Safiye Ali en.wikipedia.org
- Würzburg Üniversitesi Arşivi — A pioneer for women in medicine uni-wuerzburg.de
- Acıbadem Üniversitesi — Dr. Safiye Ali, the Symbol of Leading Female Physicians in Turkey avesis.acibadem.edu.tr
- İnci Hot — İlk Kadın Doktorumuz Safiye Ali, Nobel Medicus nobelmedicus.com
- Didem Konya — Türkiye’nin İlk Türk Kadın Doktoru: Safiye Ali ve Çalışmaları dergipark.org.tr
- Didem Konya — Türkiye’nin İlk Türk Kadın Doktoru: Safiye Ali ve Çalışmaları (tam metin) dergipark.org.tr
- Muhammet Avaroğulları ve Zülfü Çapar — Tarihte Türk Kadınları ve İlkler, Safiye Ali bölümü ated.info.tr
Görsel: Safiyeeali01.png — AnonymousUnknown author, Public domain
