Yeni Zelanda’daki 2023 sayımında, kendisini Maori olarak tanımlayanların sayısı 887.493’e ulaştı. Siz bu yazıda Maorilerin Polinezya kökenini, kültürlerini ve Çanakkale bağlantısını öğreneceksiniz. Ülke nüfusunun yüzde 17,8’ini oluşturan bu topluluk, Yeni Zelanda’nın yerli halkıdır. [1][2]
Maorilerin yaşadığı Yeni Zelanda, Aotearoa adıyla da anılan bir ülkedir. Maori kültüründe haka performansı, tā moko uygulaması ve akrabalık bağları bulunur. Bu kültürü tanımak, dil kadar yemek hazırlama yöntemlerine de bakmayı gerektirir. Toprakta sıcak taşlarla yemek pişirilen hāngī, gündelik hayatla kurulabilecek somut bağlantılardan biridir. [2][7][8][9]
Maoriler kimdir, nereden geldiler?
Maoriler, Yeni Zelanda’nın ana adalarının yerli Polinezya halkı olarak tanımlanır. Kökenlerine ilişkin arkeolojik, dilbilimsel ve antropolojik kanıtlar, Polinezya’dan gerçekleşen göçü gösterir. Bu sınıflandırma onları Türk halkları veya Amerika’nın yerli halkları arasında göstermez. Dolayısıyla Maorilerin kökenini anlamak için başlangıç noktası Polinezya’daki topluluklar ve göçlerdir. [2][3]
Yeni Zelanda’ya ilk yerleşimin tarihlendirilmesi konusunda araştırmalar farklı açıklamalar sunmaktadır. Te Ara, Doğu Polinezya’dan ilk gelişleri 1250–1300 yılları arasına yerleştirir. Bu tarih aralığı, ilk yerleşimi anlatırken dayandığı kaynağı belirtmeyi gerektirir. Te Ara’nın verdiği tarihle alternatif arkeolojik model aynı ifadeyi kullanmaz. [4][5]
Richard Walter ve çalışma arkadaşları, 2017 tarihli araştırmalarında farklı bir model savunur. Araştırma, güçlü arkeolojik yerleşim izlerini 14. yüzyıl başındaki kitlesel göçle açıklar. Buradaki vurgu, yerleşim izlerinin güçlü biçimde ve hızla ortaya çıkmasıdır. Siz iki tarihlendirmeyi okurken ilk gelişlerle kitlesel yerleşim açıklamasını birlikte değerlendirebilirsiniz. [5]
Maoriler nerede yaşar, nüfusları ne kadardır?
Yeni Zelanda’daki Maori nüfusunun yüzde 84,9’u, 2023 sayımında Kuzey Adası’nda yaşıyordu. Güney Adası’nda yaşayanların payı ise aynı sayımda yüzde 15,1 olarak kaydedildi. Bu dağılım, Maori nüfusunun ana adalarda eşit biçimde dağılmadığını gösterir. Yeni Zelanda haritasına baktığınızda, nüfusun ağırlığını Kuzey Adası’nda arayabilirsiniz. [2]
Stats NZ, 2023 sayımında Maori etnik aidiyeti bildiren 887.493 kişi kaydetti. Maori soyundan geldiğini bildirenlerin sayısı ise aynı sayımda 978.246 oldu. Kurum, soy bilgisini kişinin kendi bildirdiği etnik aidiyetten ayrı tanımlar. Bu nedenle iki sayı, birbirinin yerine kullanılabilecek aynı nüfus ölçüsü değildir. [1][6]
Maori kimliği, yalnızca tek bir ten rengi kategorisiyle açıklanabilecek bir aidiyet değildir. Kendisini Maori olarak tanımlayanların 409.401’i, aynı zamanda Avrupa kökenli etnik aidiyet bildirdi. Bu kişiler, 2023 sayımındaki Maori etnik grubunun yüzde 46,1’ini oluşturuyordu. Siz nüfus verilerini okurken, bir kişinin birden fazla aidiyet bildirebildiğini görebilirsiniz. [2]
Maori kültüründe dil, aile, haka ve yemek nasıl yer alır?
Maorice, Avustronezya dil ailesi içinde yer alan Polinezya koluna bağlıdır. Yakın akrabaları arasında Cook Adaları Maoricesi, Tahitice ve Tuamotuca bulunur. Bu dil akrabalığı, Maorilerin Polinezya bağlantısını anlamak için somut bir örnektir. Maorice, 1 Ağustos 1987’de yürürlüğe giren yasayla resmî dil oldu. [10][11]
Avrupalılarla temas öncesindeki toplumda iwi, büyük kabile topluluğunu ifade ediyordu. Hapū ise birden fazla whānauyu, yani geniş aileyi birleştiren siyasi birimdi. Bir hapū, yaklaşık yüz ile birkaç yüz kişiden oluşabiliyordu. Bu kavramlar, Maori toplumunda akrabalıkla siyasi örgütlenmenin birlikte ele alındığını gösterir. [12]
Haka, kadınların ve erkeklerin gerçekleştirebildiği bir Maori performans geleneği olarak tanımlanır. Savaş hazırlığının yanında, farklı toplumsal ve törensel işlevleri de vardır. Bu yüzden haka hakkında yalnızca savaş üzerinden açıklama yapmak kapsamını daraltır. Siz bir haka gösterisini değerlendirirken, törenin veya toplumsal buluşmanın bağlamını da düşünebilirsiniz. [7]
Tā moko, Maori kültüründe hem erkeklerin hem kadınların taşıdığı bir uygulamadır. Australian Museum, erkekler için yüz ve kalçaları geleneksel uygulama bölgeleri arasında sayar. Kadınlar için belirtilen bölgeler arasında ise çene, dudak ve omuzlar bulunur. Böylece tā moko, yalnızca erkeklerin yüzleriyle sınırlı bir uygulama olarak açıklanamaz. [8]
Hāngī yönteminde et ve sebzeler, toprağa açılan sığ bir çukurda pişirilir. Sıcak taşlar ve su, üzeri örtülen yiyeceklerin pişmesini sağlayan buharı oluşturur. Burada pişirme kabından çok, çukurun hazırlanışı ve buharın kullanımı belirleyicidir. Günlük mutfak alışkanlıklarıyla karşılaştırıldığında, hāngī farklı bir pişirme düzenini görünür kılar. [9]
Geleneksel yaratılış anlatılarından birinde, orman tanrısı Tāne belirleyici bir rol üstlenir. Tāne, gök baba Ranginui ile yer ana Papatūānuku’yu birbirinden ayırır. Bu ayrılma, onların çocuklarının karanlıktan çıkmasını sağlayan olay olarak anlatılır. Anlatı, Maori geleneksel inançlarını açıklarken kullanılabilecek somut bir örnek sunar. [13]
Geleneksel anlatılar, günümüzdeki bütün Maorilerin aynı inancı paylaştığı anlamına gelmez. 2018 sayımında Maorilerin yüzde 53,5’i herhangi bir dine bağlı olmadığını bildirdi. Hristiyanlık bildirenlerin oranı aynı sayımda yüzde 29,9 olarak kayda geçti. Maori dinleri, inançları ve felsefelerini bildirenlerin oranı ise yüzde 7,7 oldu. [2]
Waitangi Antlaşması neden farklı yorumlanıyor?
Waitangi Antlaşması ilk kez 6 Şubat 1840’ta, Bay of Islands bölgesinde imzalandı. İmzaların atıldığı Waitangi’de, William Hobson Britanya Kraliyeti adına yer alıyordu. Antlaşmanın diğer tarafını ise imza atan Maori şefleri oluşturuyordu. Antlaşma metinlerindeki kavram farklılıkları, egemenliğin devredilip devredilmediği tartışmasının merkezinde bulunur. [14][15]
İngilizce metin egemenliğin devrini ifade ederken, Maorice metinde kāwanatanga kavramı kullanılır. Bu kavram yöneticilik olarak açıklanır; şeflere ayrıca tino rangatiratanga tanınır. Tino rangatiratanga ifadesi, tam şeflik yetkisi anlamıyla antlaşma tartışmalarında yer alır. Dolayısıyla iki metin, yönetim yetkisinin aktarımını aynı ifadelerle tarif etmez. [15]
Waitangi Tribunal, 2014 tarihli raporunda kuzeyli imzacıların konumuna ilişkin sonuç açıkladı. Te Paparahi o Te Raki soruşturmasının ilk aşaması bu değerlendirmeyi içeriyordu. Rapora göre, Şubat 1840’ta imzalayan kuzeyli şefler egemenliklerini devretmiş değildi. Bu sonucu aktarırken, raporun belirttiği kuzeyli imzacılar kapsamını korumak gerekir. [16]
Maoriler ve Morioriler arasındaki fark nedir; yamyamlık anlatıları neye dayanır?
Morioriler, Rēkohu ve Rangihaute adalarının yerli halkı olarak tanımlanan ayrı bir topluluktur. Bu adalar, Yeni Zelanda ana karasının 767 kilometre güneydoğusunda yer alır. Morioriler, Maorilerle ortak Polinezya kökenini paylaşır; ancak aynı halk olarak tanımlanmaz. Ortak köken ile ayrı topluluk kimliğini birlikte düşünmek, aralarındaki ilişkiyi açıklamaya yardımcı olur. [17]
Moriorilerin ana karada Maorilerden önce yaşadığı iddiası, arkeolojik bulgularla karşılaştırılmıştır. Roger Duff’ın Marlborough bölgesindeki Wairau Bar kazıları bu tartışmada kullanılmıştır. Kazılar, erken moa avcılarının Maori olduğunu ortaya koyan kanıtlar sunmuştur. Bu nedenle Moriorileri ana karanın Maori öncesi halkı olarak göstermek doğru değildir. [18]
1835’te yaklaşık 900 kişi, Wellington’dan Chatham Adaları’na giderek Moriorilere saldırdı. Saldırganlar, Ngāti Mutunga ve Ngāti Tama topluluklarından gelen kişilerden oluşuyordu. Te Ara, saldırının ardından hayatta kalan Moriorilerin köleleştirildiğini de aktarır. Bu olay, adı belirtilen topluluklar ve tarih çerçevesinde ele alınmalıdır. [19]
Tarihsel yamyamlık konusunda NZ History, Kaiapoi’de yaşanan somut bir olay aktarır. 1829’da bazı Ngāti Toa şefleri burada öldürülmüş ve yenmişti. Kaynak, olayı Te Rauparaha’nın 1830’daki intikam seferinin nedenleri arasında gösterir. Bu kayıt, günümüzdeki Maori kimliğini tanımlayan genel bir özellik olarak kullanılamaz. [20]
Maorilerin Çanakkale ile bağlantısı nedir?
Birinci Dünya Savaşı sırasında bir Maori birliği Çanakkale Cephesi’nde görev yaptı. Birlik, 3 Temmuz 1915 tarihinde Anzak Koyu’na çıkarak cepheye katıldı. Türkiye’den Maori tarihini araştıran okur için bu olay doğrudan bir bağlantıdır. Burada bağlantının yeri Anzak Koyu, tarihi ise 1915 yılındaki çıkarmadır. [21]
Ağustos 1915 başındaki Conkbayırı taarruzunda Maori birliğinden 17 asker öldü. Aynı taarruz sırasında Maori birliğinden yaralanan askerlerin sayısı ise 89 oldu. Bu kayıplar, Maori askerlerinin Çanakkale’deki varlığını somutlaştıran sayısal bilgiler arasında bulunur. Anzak Koyu’na çıkışla Conkbayırı taarruzunu, aynı olayın tarihi gibi kullanmamak gerekir. [21]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki kronoloji, yerleşim tarihlendirmelerinden 2023 nüfus sayımına uzanan olayları birlikte gösterir. Başlangıçtaki farklı tarihlendirmeler, bunları ileri süren kaynaklarla beraber ayrı satırlarda verilmiştir.
- 1250–1300 Te Ara’ya göre Doğu Polinezya’dan ilk yerleşimler gerçekleşti. [4]
- 14. yüzyıl başı Walter ve çalışma arkadaşlarının modeli, güçlü yerleşim izlerini kitlesel göçle açıklar. [5]
- 1769–1770 Tupaia, Cook’un yolculuğunda Maorilerle iletişim kurulmasını sağladı. [10]
- 1835 Ngāti Mutunga ve Ngāti Tama mensupları Moriorilere saldırdı. [19]
- 6 Şubat 1840 Waitangi Antlaşması’nın ilk imzaları Waitangi’de atıldı. [14]
- 3 Temmuz 1915 Maori birliği Çanakkale’deki Anzak Koyu’na çıktı. [21]
- Ağustos 1915 Conkbayırı taarruzunda 17 Maori askeri öldü, 89 asker yaralandı. [21]
- 1 Ağustos 1987 Maorice, Yeni Zelanda’nın resmî dillerinden biri oldu. [11]
- 2014 Waitangi Tribunal, kuzeyli imzacıların egemenliklerini devretmediği sonucunu açıkladı. [16]
- 2023 Sayımda 887.493 kişi kendisini Maori etnik grubuyla tanımladı. [1]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Tahitili denizci Tupaia, 1769–1770 yolculuğunda James Cook ile birlikte bulunuyordu. Tahiticeyle Maorice arasındaki yakınlık, onun Maorilerle iletişim kurabilmesini mümkün kıldı. Dil ailesi bilgisi, bu olayda doğrudan insanlar arasındaki anlaşmaya karşılık geliyordu. Polinezya dillerinin akrabalığı böylece deniz yolculuğunda somut bir işleve dönüşmüştü. [10]
Yeni Zelanda’daki bol kil kaynaklarına rağmen, Maoriler çanak çömlek üretmiyordu. Uzak atalarının bildiği bu teknoloji, Samoa ve Tonga’ya ulaşıldıktan sonra terk edilmişti. Te Ara, çanak çömlek yokluğunu anlatırken Polinezya’daki bu geçmişe dikkat çeker. Dolayısıyla kilin bulunması, tek başına çanak çömlek üretildiğini göstermeye yetmez. [4]
Australian Museum, geleneksel tā moko tekniğinde kullanılan aletlerin malzemesini de belirtir. Deriyi oymak için kullanılan bu aletler, albatros kemiğinden yapılmış olabiliyordu. Yüz, çene veya omuzdaki uygulamayı anlamak, kullanılan aracı da bilmeyi gerektirir. Tā moko bu yönüyle, malzemesi tanımlanabilen bir uygulama olarak karşımıza çıkar. [8]
Karaka çekirdekleri zehirliydi; Maoriler bunları yenebilir hâle getiren bir işlem uyguluyordu. İşlem, çekirdekleri suda bekletmeyi ve 12 saate kadar pişirmeyi içeriyordu. Bu örnek, Maori yemek kültüründeki işlemlerin yalnızca pişirme biçiminden oluşmadığını gösterir. Karaka için aktarılan hazırlık, yiyeceğin işlenmesine ilişkin somut bir tarihsel bilgidir. [9]
Sık sorulan sorular
Maoriler Türk mü?
Maorilerin kökenine ilişkin arkeolojik, dilbilimsel ve antropolojik kanıtlar Polinezya’dan göçü gösterir. Bu sınıflandırma Maorileri Türk halkları arasında göstermez.
Maoriler Amerika’nın yerli halklarından mı?
Maoriler, Yeni Zelanda’nın ana adalarının yerli Polinezya halkı olarak tanımlanır. Amerika’nın yerli halkları arasında sınıflandırılmazlar.
Haka dansını yalnızca erkekler mi yapar?
Haka, Maori kültüründe kadınların ve erkeklerin gerçekleştirebildiği bir performans geleneğidir. Savaş hazırlığının yanında farklı toplumsal ve törensel işlevleri de bulunur.
Maoriler ile Morioriler aynı halk mı?
Maoriler ve Morioriler ortak Polinezya kökenini paylaşan ayrı yerli halklardır. Moriorilerin yurdu, Yeni Zelanda ana karasının güneydoğusundaki Rēkohu ve Rangihaute adalarıdır.
Kaynaklar
- Stats NZ — 2023 Census population counts stats.govt.nz
- Wikipedia — Māori people en.wikipedia.org
- Vikipedi — Maoriler tr.wikipedia.org
- Te Ara — Māori arrival and settlement teara.govt.nz
- Journal of World Prehistory — Mass Migration and the Polynesian Settlement of New Zealand doi.org
- Stats NZ — Māori and iwi population concepts in the 2023 Census stats.govt.nz
- New Zealand Police — Police haka police.govt.nz
- Australian Museum — The Meaning of Ta Moko australian.museum
- Te Ara — Māori foods – kai Māori teara.govt.nz
- Te Ara — Austronesian languages teara.govt.nz
- NZ History — Te reo Māori recognised as official language nzhistory.govt.nz
- Te Ara — The significance of iwi and hapū teara.govt.nz
- Te Ara — Ngā atua – the gods teara.govt.nz
- NZ History — Treaty of Waitangi signed nzhistory.govt.nz
- Te Papa — The content of the Treaty of Waitangi tepapa.govt.nz
- Waitangi Tribunal — Report on Stage 1 of the Te Paparahi o Te Raki Inquiry waitangitribunal.govt.nz
- Te Ara — Origins of the Moriori people teara.govt.nz
- Te Ara — Ideas about Māori origins teara.govt.nz
- Te Ara — Moriori teara.govt.nz
- NZ History — Captain Stewart and the Elizabeth nzhistory.govt.nz
- NZ History — Maori Contingent at Gallipoli nzhistory.govt.nz
Görsel: Susan, Rotorua, New Zealand, ca. 1905.jpg — Josiah Martin, Public domain
